Рекордната мобилизација на гласачите на денешните парламентарни избори во Србија отвора можност за најголемата политичка промена во земјата во последните 12 години. Додека владејачката Српска напредна странка се обидува да ја зачува својата доминација, студентското движење прерасна во политичка сила која може да го загрози владеењето на Александар Вучиќ. Според нашата анализа на излезноста и предизборните истражувања, постои реално сценарио во кое само две немалцински изборни листи ќе го поминат цензусот – листата на Вучиќ и студентската листа.
Вонредните парламентарни избори во Србија, кои се одржуваат денеска, 25 октомври, би можеле да претставуваат историска пресвртница за политичкиот систем на земјата.
Според официјалните податоци на Републичката изборна комисија, до 16 часот гласале 56,38 проценти од избирачите, наспроти 42,36 проценти во истиот период на парламентарните избори во 2023 година. Проценките на ЦеСИД и Ипсос покажуваат дека до 17 часот излезноста достигнала околу 60,8 проценти.
За споредба, конечната излезност на парламентарните избори во 2023 година изнесувала 58,77 проценти, додека на изборите во 2008 година, кога беше забележана највисоката парламентарна излезност во Србија во овој век, гласале 61,35 проценти од избирачите.
Овие податоци укажуваат дека Србија се движи кон историски висока излезност, која би можела да надмине 70 проценти.
Но, дали тоа автоматски значи дека Александар Вучиќ ќе ја загуби власта?
Високата излезност како предизвик за Вучиќ
За да се разбере значењето на денешната мобилизација, неопходно е да се направи разлика помеѓу апсолутниот број освоени гласови и процентот на освоена поддршка.
На парламентарните избори во декември 2023 година, изборната листа предводена од Вучиќ освои 1.783.701 глас, односно 46,75 проценти од важечките гласови.
Доколку на денешните избори излезноста достигне 72 проценти, на гласање би излегле приближно 4,64 милиони граѓани. Ако листата на Вучиќ го повтори бројот на гласови од 2023 година, нејзиниот удел би паднал на приближно 38,4 проценти од излезените избирачи.
Се разбира, ова е математичка симулација, а не изборна прогноза. СНС располага со развиена партиска инфраструктура, организациски капацитети и стабилно гласачко јадро, што ѝ овозможува да мобилизира дополнителни гласачи.
Сепак, високата излезност ја намалува предноста што организираните партиски структури традиционално ја имаат во услови на послаба изборна мобилизација.
Токму тука се појавува најголемата можност за студентската листа.
Студентите успеаја да го променат карактерот на изборите
Студентското движење, кое се разви по трагедијата на железничката станица во Нови Сад во ноември 2024 година, успеа политичкото незадоволство да го претвори во организирана изборна алтернатива.
Неговата најголема предност е што не настапува како класична опозициска партија. Студентите привлекуваат поддршка од различни генерации и идеолошки определби, поврзани пред сè преку барањата за одговорност, борба против корупцијата и функционални институции.
Со тоа изборите добија карактер на политички референдум за продолжување или прекинување на досегашниот модел на владеење.
Сепак, високата излезност сама по себе не докажува дека новите гласачи се определуваат за студентите. Дел од дополнителната мобилизација несомнено може да оди и во прилог на владејачката партија.
Но, доколку значителен дел од граѓаните кои претходно апстинирале денеска гласаат за промена на власта, студентската листа би можела да ја претвори високата излезност во одлучувачка политичка предност.
Дали само СНС и студентите ќе го поминат цензусот?
Еден од најинтересните можни исходи на денешните избори е речиси целосното исчезнување на традиционалните помали партии од парламентарната сцена.
Истражувањето на Нова српска политичка мисла, објавено на 20 октомври, покажа дека студентската листа ужива поддршка од 44,5 проценти од определените испитаници, додека листата на Вучиќ има 42,7 проценти.
Истовремено, Социјалистичката партија на Србија на Ивица Дачиќ беше проценета на 2,9 проценти, коалицијата Европска Србија на 2,7 проценти, а Автентична десница на 2,5 проценти.
Овие резултати отвораат можност сите три политички групации да останат под изборниот праг од три проценти.
Особено интересно е прашањето за СПС, која со децении претставува еден од најзначајните фактори во српската политика и чест коалициски партнер во различни влади.
Доколку СПС не успее да го помине цензусот, Вучиќ би можел да остане без својот најзначаен традиционален коалициски сојузник.
Сепак, анкетите не се едногласни. Други истражувања покажуваат нешто повисока поддршка за социјалистите, што значи дека нивното останување надвор од парламентот не може да се смета за извесно.
Нашата условна прогноза е дека, доколку високата излезност биде придружена со силна концентрација на гласовите кај двете најголеми листи, само СНС и студентската листа ќе го надминат редовниот изборен цензус од три проценти. Тоа не ја исклучува можноста пратенички мандати да освојат и листите на националните малцинства, за кои важат посебни изборни правила.
Во такво сценарио, српскиот парламент би се соочил со досега невообичаена политичка поларизација, во која две големи политички групации би го контролирале најголемиот дел од пратеничките мандати.
Кој би бил вистинскиот победник?
Постојат два можни политички исхода од високата излезност.
Првиот е дека СНС ќе успее да го зачува своето гласачко јадро и истовремено да мобилизира дополнителни симпатизери. Во таков случај Вучиќ би можел да остане најсилниот политички фактор, а високата излезност би му дала дополнителен демократски легитимитет на изборниот резултат.
Вториот е дека студентското движење ќе успее да го обедини најголемиот дел од незадоволните избирачи и да ги привлече граѓаните кои на претходните избори останале дома.
Во овој случај, дури и релативно мала предност на студентската листа би можела да има големи последици при распределбата на 250-те пратенички мандати, особено доколку голем број помали партии останат под цензусот.
Меѓутоа, изборната победа и формирањето парламентарно мнозинство не се идентични. Конечниот исход ќе зависи и од бројот на освоени мандати на малцинските листи, можните коалиции и конечната распределба на важечките гласови.
Дали започнува поствучиќевската ера?
По повеќе од една деценија политичка доминација, Александар Вучиќ денеска се соочува со противник кој не произлегува од традиционалните опозициски структури.
Тоа ја прави студентската листа поинаков политички предизвик од сите со кои СНС се соочувала во претходните изборни циклуси.
Од друга страна, искуството на Вучиќ, силната теренска организација и поддршката од значителен дел од избирачкото тело претставуваат фактори кои не смеат да се потценат.
Затоа би било прерано високата излезност да се прогласи за конечен пораз на владејачката партија.
Но, едно веќе е јасно: политичката рамнотежа во Србија е сериозно доведена во прашање.
Доколку прогнозите за концентрација на гласовите кај СНС и студентската листа се остварат, денешните избори можат да означат крај на досегашниот повеќепартиски модел, во кој Вучиќ доминираше над фрагментирана опозиција.
Вистинското прашање повеќе не е само колку гласови ќе освои Александар Вучиќ, туку дали студентското движење успеало да создаде доволно широка политичка коалиција за да го замени.
Рекордната излезност не е доказ дека ерата на Вучиќ завршува. Но, можеби е најсериозниот показател досега дека нејзиното продолжување повеќе не е политичка извесност.