Случајот со АЛТА банка отвори сериозни прашања за стабилноста на една финансиска институција, но и за одговорноста на политичарите кога зборуваат за банкарскиот систем. Додека Народната банка презема заштитни мерки по пропаѓањето на матичната банка во Србија, СДСМ и Венко Филипче изнесуваат обвинувања за криминал и потенцијален грабеж на стотици милиони евра. Официјалните финансиски податоци, меѓутоа, не потврдуваат дека се случил таков грабеж, а гувернерот Трајко Славески јавно предупредува дека прес-конференциите на опозицијата придонеле за создавање недоверба и дополнителен притисок врз банката.

Криза што започна во Србија, а не во Македонија

За да се разбере што навистина се случува со АЛТА банка, неопходно е најпрво да се утврди каде настана проблемот, кој ја донесе одлуката што ја предизвика кризата и кој е надлежен за работењето на банката во Македонија.

На 30 октомври 2026 година, Народната банка на Србија донесе одлука за одземање на дозволата за работа на АЛТА банка АД Белград.

Според официјалното соопштение на српската централна банка, одлуката била донесена по спроведени контролни активности кои покажале значително влошување на финансиската состојба, ризици за ликвидноста и загрозување на интересите на депонентите.

Значи, причината за кризата е утврдена од српскиот банкарски супервизор, а не од македонските политички институции.

АЛТА банка АД Белград е странски инвеститор кој во 2025 година ја презеде тогашната Стопанска банка АД Битола. Претходната согласност за преземањето ја издала Народната банка на Македонија на 1 септември 2025 година, а постапката се одвивала и преку Комисијата за хартии од вредност.

Тука постои една суштинска институционална разлика: инвестицијата е приватна, а согласноста за стекнување квалификувано учество во банка ја издава независниот банкарски регулатор, не Владата.

Македонската Влада не ја издала лиценцата на српската банка, не управувала со нејзината ликвидност во Белград и не ја донела одлуката за нејзино затворање.

Тоа не ја исклучува потребата да се провери дали домашните регулаторни институции ги спровеле сите законски проверки при преземањето. Но, за евентуална директна одговорност на Владата се потребни конкретни докази за нејзино постапување или пропуштање, а не само политички обвинувања.

Впрочем, странскиот капитал не е исклучок во македонското банкарство. Според податоците на Македонската банкарска асоцијација, на 30 јуни 2026 година 82,10 проценти од вкупниот банкарски капитал бил во странска сопственост.

Што навистина покажуваат финансиските показатели?

За разлика од политичките квалификации, финансиските извештаи овозможуваат конкретна проценка на состојбата.

Според деветмесечниот финансиски извештај на АЛТА банка АД Битола, објавен на 30 октомври, состојбата на 30 септември 2026 година била следна:

• 11,27 милијарди денари вкупна актива, односно приближно 183 милиони евра.
• 8,91 милијарди денари депозити на клиенти, односно приближно 145 милиони евра.
• 1,98 милијарди денари капитал и резерви, односно околу 32 милиони евра.
• 43,91 проценти учество на ликвидната актива во вкупната актива.
• 48,64 милиони денари нето-загуба за првите девет месеци од годината.

Овие податоци не треба да се идеализираат. Банката бележи загуба, додека во истиот период претходната година имала добивка од 49,15 милиони денари. Тоа е финансиско влошување што заслужува внимание.

Но, загубата од околу 790 илјади евра не е доказ за исчезнување на депозитите од 145 милиони евра. Исто така, постоењето висока ликвидна актива не е апсолутна гаранција дека банка не може да се соочи со проблем доколку голем број клиенти истовремено побараат исплата.

Во поширокиот контекст, според Македонската банкарска асоцијација, целиот банкарски систем на крајот од јуни имал 677,06 милијарди денари депозити и адекватност на капиталот од 19,52 проценти.

За приближна споредба, депозитите на АЛТА банка претставуваат нешто повеќе од 1,3 проценти од депозитите на целиот банкарски систем. Споредбата се однесува на податоци од два различни квартални пресека, но ја покажува релативната големина на банката.

Оттука, проблемот на АЛТА банка не може автоматски да се изедначува со криза на целиот македонски банкарски систем.

Од каде дојде тврдењето за „грабеж“ од 180 милиони евра?

Особено внимание заслужува прес-конференцијата на претседателот на СДСМ, Венко Филипче, од 2 ноември.

Филипче јавно изјави дека премиерот Христијан Мицкоски и гувернерот Трајко Славески ќе помогнат да бидат ограбени меѓу 150 и 180 милиони евра од граѓаните.

Тоа е исклучително сериозно обвинување.

Но, во објавеното соопштение на СДСМ не е презентиран финансиски доказ дека наведената сума е украдена или префрлена надвор од банката.

Постои суштинска разлика меѓу вредноста на депозитите во една банка, привременото ограничување на нивната достапност и фактичко исчезнување или незаконско присвојување на тие пари.

Токму поради таа разлика, обвинувањето за грабеж од стотици милиони евра не смее да се третира како утврден факт.

Уште поконкретни се информациите што гувернерот Славески ги изнесе за трансакциите со Србија.

Според неговите податоци, во периодот по 26 октомври од АЛТА банка Битола кон Србија биле префрлени околу 180.000 евра, додека приливите од Србија изнесувале приближно 16.000 евра.

Гувернерот објасни дека станувало збор за редовни комерцијални плаќања на клиенти, меѓу кои и домашни компании што увезуваат производи од Србија.

Овие бројки се однесуваат на конкретните прекугранични трансакции и не се исто што и вкупните депозити во банката. Тие, сепак, не ги потврдуваат шпекулациите за милионски трансфери кон Србија во наведениот период.

Гувернерот директно укажа на прес-конференциите на СДСМ

Најсериозното предупредување за политичките последици од случајот дојде од самиот гувернер на Народната банка.

Во објавата од 3 ноември, со која дополнително го појасни своето гостување во емисијата „Топ тема“ на телевизија Телма, Славески изјави:

„Во однос на случувањата кај нас, сметам дека прес-конференциите на СДСМ придонесоа за создавање недоверба и дополнителен притисок, во контекст на кој беше воведена и заштитната мерка за ограничување на исплатите на 10.000 денари неделно.“

Ова не е оценка на политички противник на СДСМ, туку јавно изнесен став на гувернерот, кој раководи со институцијата надлежна за банкарската супервизија и монетарната стабилност.

Неговата оценка, секако, сама по себе не докажува дека политичката партија имала намера да предизвика банкарска паника. Но, отвора сериозно прашање за последиците од јавните настапи во кои се изнесуваат драматични обвинувања без доволно презентирани финансиски докази.

Банкарскиот систем, за разлика од многу други економски сектори, функционира врз основа на довербата.

Дури и банка со значителни ликвидни средства може да се соочи со сериозен притисок доколку голем број депоненти истовремено почнат да ги повлекуваат своите пари.

На 1 ноември Славески соопшти дека заклучно со 31 октомври од АЛТА банка биле повлечени околу два милиони евра преку готовински исплати и трансфери.

Токму затоа, ширењето непроверени информации во вакви околности не е обична политичка комуникација без економски последици. Може да го засили одливот на депозити, да ја наруши довербата во финансиските институции и да го отежне управувањето со ликвидноста.

Тоа е ризик за финансиската стабилност, иако не значи дека монетарната стабилност на целата држава веќе е нарушена.

Народната банка интервенираше – што значи тоа за граѓаните?

По одземањето на лиценцата на српската банка, на 1 ноември Извршниот одбор на Народната банка на Македонија донесе решение за воведување привремена администрација во АЛТА банка АД Битола.

Според официјалното известување на банката, српската АЛТА банка поседувала 95,336 проценти од капиталот на македонската банка.

Народната банка ја повлекла согласноста на српскиот акционер за квалификувано учество и вовела администрација за период од три месеци.

Тројца администратори назначени од централната банка ги презеле управувачките надлежности. Целта на интервенцијата е заштита на имотот, депозитите и интересите на доверителите до разрешување на сопственичката состојба.

Сепак, мерката има реални последици за клиентите. За физичките лица е воведено ограничување од 10.000 денари неделно за определени исплати и плаќања со картички, додека за правните лица важат посебни ограничувања на одливите.

Ова е сериозен проблем за луѓето кои ги користат сметките за секојдневни потреби, особено за пензионерите и семејствата кои немаат други извори на ликвидни средства.

Тие проблеми не треба да се минимизираат.

Но, истовремено, привремената администрација не е исто што и стечај или одземање на дозволата на македонската банка.

Дополнително, депозитите на физичките лица се осигурени преку Фондот за осигурување на депозити до законскиот лимит од 30.000 евра во денарска противвредност. Исплатата од Фондот се активира согласно законските услови, а не автоматски со воведување привремена администрација.

Политичка одговорност или политизација на финансиска криза?

Опозицијата има легитимно право да поставува прашања за проверката на потеклото на капиталот, за квалитетот на банкарската супервизија и за навременоста на регулаторните мерки.

Тоа се прашања на кои институциите треба да одговорат со документи, податоци и јасно објаснување на законските процедури.

Но, барањето одговорност и изнесувањето тврдења за веќе организиран грабеж се две различни работи.

Филипче и СДСМ имаат право да бараат истрага. Таквата истрага може да утврди дали имало пропусти во постапката за одобрување на преземањето, дали биле исполнети законските услови и дали постојат основи за одговорност.

Сепак, исходот од можната истрага не може однапред да се заменува со политички заклучоци.

Фактите досега покажуваат дека непосредниот повод за кризата е одлуката на српската централна банка за финансиска институција во Србија, дека македонската банка е одделно правно лице и дека нејзиниот надзор и привремена администрација се во надлежност на Народната банка на Македонија.

Нема презентирани докази дека македонската Влада управувала со финансиските операции што довеле до одземањето на дозволата во Србија, ниту дека директно ја донела одлуката за влез на приватниот инвеститор преку банкарската регулаторна постапка.

Поради тоа, политичките обвинувања кон Владата мора да се оценуваат одвоено од конкретната законска и институционална одговорност на банкарските регулатори.

Заклучок: Довербата во банките не смее да стане колатерална штета на политичката борба

Случајот со АЛТА банка е вистински тест за институциите, но и за одговорноста во јавната комуникација.

Финансиската состојба на банката, ризиците што произлегуваат од нејзиниот српски акционер и ограничувањата за клиентите бараат транспарентност и внимателно постапување.

Истовремено, обвинувањата за грабеж од 150 до 180 милиони евра мора да бидат поткрепени со докази пред да бидат претставени како извесен исход.

Изјавата на гувернерот Славески дека прес-конференциите на СДСМ придонеле за недоверба е сериозно предупредување што заслужува јавна расправа, но и дополнителна проверка на причинско-последичната врска.

Најважното прашање е дали политичката борба ќе се води преку утврдени факти и институционална контрола или преку обвинувања што можат да ја зголемат несигурноста кај штедачите.

Зашто кога станува збор за банка, последиците од изгубената доверба не ги чувствуваат само политичарите. Ги чувствуваат граѓаните и компаниите што своите пари ги довериле на финансискиот систем.

А токму нивната заштита мора да остане пред секоја партиска пресметка.