Изборниот пораз на Вучиќ во Србија и на Болсонаро во Бразил, неизвесната политичка иднина на Нетанјаху во Израел и масовните протести против Еди Рама во Албанија отвораат едно пошироко прашање: дали политичарите кои својата меѓународна стратегија ја поврзаа со Доналд Трамп влегуваат во период на сериозни предизвици?
Последната недела од октомври донесе низа политички потреси на различни континенти. Од Белград до Бразилија, од Ерусалим до Тирана, лидери кои во различен степен развиваа блиски односи со американскиот претседател Доналд Трамп се соочуваат со изборни порази, неизвесни мнозинства или масовно незадоволство на улиците.
Секако, станува збор за четири различни држави, со различни политички системи и различни причини за политичките кризи. Но, постои и заеднички именител: меѓународната поддршка и блискоста со Белата куќа не се доволни да го неутрализираат незадоволството од внатрешната политика.
СРБИЈА: КРАЈ НА ДОМИНАЦИЈАТА НА ВУЧИЌ
Најдраматичната политичка промена на Балканот се случи во Србија. На парламентарните избори од 25 октомври, студентската листа извојува убедлива победа над политичкиот блок на Александар Вучиќ.
Според прелиминарните резултати на Републичката изборна комисија, студентската листа освои 52,71 проценти од гласовите и 140 пратенички мандати, додека листата предводена од Вучиќ доби 39,17 проценти и 104 мандати.
Со тоа завршува долгогодишната парламентарна доминација на политичкиот систем што Вучиќ го градеше повеќе од една деценија.
Овој исход е особено значаен затоа што Вучиќ во изминатите години вложуваше во приближување кон администрацијата на Трамп. Неговите односи со семејството на американскиот претседател беа дополнително зајакнати преку плановите за голема инвестиција поврзана со Џаред Кушнер во Белград.
Меѓутоа, политичката блискост со Вашингтон не успеа да го спречи изборниот пораз.
Победата на студентската листа претставува и пресврт во начинот на политичка мобилизација. Движење кое израсна од протести против корупцијата, институционалната неодговорност и начинот на владеење успеа да го победи еден од најорганизираните партиски апарати на Балканот.
Сепак, речиси 1,7 милиони освоени гласови покажуваат дека Вучиќ и понатаму располага со значителна политичка база. Неговиот пораз не значи автоматско исчезнување на неговото влијание, туку отвора нова фаза во српската политика.
БРАЗИЛ: ПОРАЗ НА БОЛСОНАРО И ПОБЕДА НА ЛУЛА
Речиси истовремено со српските избори, политички удар за десницата се случи и во најголемата јужноамериканска држава.
На вториот круг од претседателските избори во Бразил, актуелниот претседател Луиз Инасио Лула да Силва освои 51,79 проценти од гласовите, победувајќи го Флавио Болсонаро, кој доби 48,21 проценти.
Разликата изнесува повеќе од 4,4 милиони гласови.
Флавио, син на поранешниот претседател Жаир Болсонаро, се обиде да го врати политичкото семејство на власт. Неговата кампања се потпираше врз конзервативните гласачи, десничарските движења и идеолошката блискост со американскиот трампизам.
Иако Трамп формално не го поддржа како кандидат, политичките врски меѓу семејството Болсонаро и американскиот претседател беа добро познати.
Болсонаро дури успеа да освои повеќе гласови од Лула во првиот круг, но во вториот круг бразилскиот претседател направи пресврт.
По изборите Флавио Болсонаро одби да го признае поразот и го оспори резултатот. Во меѓувреме, американските власти соопштија дека ќе му дозволат влез во САД, а Трамп изрази подготвеност да го прими.
Победата на Лула има значење што ги надминува границите на Бразил. Таа покажува дека бранот на десничарски победи во Латинска Америка не е незапирлив и дека политичкиот модел на Трамп не гарантира успех дури ни на кандидати со силна конзервативна база.
ИЗРАЕЛ: НЕТАНЈАХУ БЕЗ СИГУРНО МНОЗИНСТВО
За разлика од Србија и Бразил, каде победниците се познати, изборите во Израел на 27 октомври не донесоа јасен расплет.
Бенјамин Нетанјаху, еден од најблиските меѓународни сојузници на Доналд Трамп, успеа да го задржи Ликуд како најголема поединечна партија, но неговиот блок засега нема сигурно парламентарно мнозинство.
Според делумните резултати објавени на 28 октомври, блокот на Нетанјаху се движи околу 53 пратенички места, опозицискиот блок предводен од Гади Ајзенкот околу 48, додека арапските партии освојуваат околу 19 мандати.
За формирање стабилна влада потребни се 61 пратеник во Кнесетот, кој има вкупно 120 членови.
Особено значајно е зајакнувањето на арапските партии, кои би можеле да играат пресудна улога во евентуалното формирање влада без Нетанјаху. Но, за таков исход би била неопходна сложена политичка соработка, за која сè уште не постои договор.
Трамп отворено го поддржа Нетанјаху во изборната кампања. Сепак, резултатите покажуваат дека дури и силната американска политичка поддршка не може автоматски да обезбеди мнозинство во израелското општество, длабоко поделено по повеќегодишните војни и безбедносните кризи.
Нетанјаху сè уште има реални шанси да остане на власт. Но, за политичар кој својата кампања ја градеше врз лидерството, безбедноста и меѓународните сојузи, фактот дека не успеа да обезбеди јасна победа претставува сериозен политички предизвик.
АЛБАНИЈА: ПРОТЕСТИТЕ ЈА РАЗНИШУВААТ ВЛАСТА НА РАМА
Четвртата политичка криза не произлегува од изборни резултати, туку од улиците.
Во Албанија, масовните протести против премиерот Еди Рама прераснаа во насилни судири со полицијата, оштетување јавни објекти и барања за оставка на владата.
Демонстрациите, предводени во значителна мера од студенти, започнаа поради незадоволство од состојбите во образованието, високите животни трошоци и корупцијата. Во последните недели незадоволството доби многу поширок политички карактер.
Во судирите во Тирана беа повредени стотици демонстранти и полицајци, а владата одговори со дополнителни мерки против насилните протести.
Интересна е и американската димензија на кризата.
Иако Еди Рама е социјалист и не припаѓа на идеолошкото семејство на Трамп, неговата влада разви блиски деловни односи со семејството на американскиот претседател, особено околу туристичкиот проект поврзан со Џаред Кушнер на албанското крајбрежје.
Токму против овој проект започна претходниот бран протести, поради загриженоста за животната средина и управувањето со државното земјиште.
Но, сегашните протести се многу пошироки од прашањето за една инвестиција. Тие се израз на акумулирано незадоволство од долгогодишното владеење на Рама.
Албанскиот премиер ја отфрла можноста да поднесе оставка, повикувајќи се на својот изборен легитимитет. За разлика од Вучиќ, тој не е поразен на избори. Сепак, се соочува со еден од најсериозните општествени предизвици откако дојде на власт во 2013 година.
ДАЛИ ТРАМП ГО ГУБИ МЕЃУНАРОДНОТО ПОЛИТИЧКО ВЛИЈАНИЕ?
Би било претерано овие четири случаи да се претстават како доказ за глобален пораз на Доналд Трамп.
Причините за изборните резултати во Србија и Бразил се пред сè домашни. Израелската политика е обликувана од специфични безбедносни и општествени поделби, додека кризата во Албанија има сопствена политичка и економска динамика.
Но, постои една значајна политичка лекција.
Во изминатите години, близината до Трамп за голем број светски лидери стана политички капитал. Таа им овозможуваше пристап до Вашингтон, меѓународна видливост и можност својот домашен авторитет да го зајакнат преку односите со најмоќната држава во светот.
Сега се покажуваат ограничувањата на таа стратегија.
Во Србија, политичката мобилизација против воспоставениот систем се покажа посилна од институционалната и партиската инфраструктура на Вучиќ. Во Бразил, Лула успеа да ја победи конзервативната алтернатива. Во Израел, Нетанјаху мора да бара сложен пат до ново мнозинство. Во Албанија, меѓународните инвестиции не го спречуваат растечкото незадоволство од власта.
Различни држави, различни околности, но слично предупредување за политичките елити.
Политичката поддршка од Вашингтон може да помогне во дипломатските односи, но не може да ја замени довербата на сопствените граѓани.
И тоа е можеби најзначајната порака од оваа изборна и протестна недела.
Доналд Трамп останува највлијателниот политички актер меѓу оваа група лидери, но неговото влијание надвор од американските граници не е неограничено.
За неговите партнери, октомври 2026 година се покажува како лоша политичка сезона. А дали станува збор само за низа неповрзани национални кризи или за почеток на поширока промена во меѓународната политика, ќе покажат следните месеци.