АНАЛИЗА НА ПОЛИТИКО: Колку тешка криза ја очекува Европа?

Војната во Иран, која се заканува да ги прекине испораките на енергија, ѝ се заканува на Европа со шок во снабдувањето што би можел да го осакати производството, да ги приземји авионите, да ги зголеми цените на храната и трошоците за позајмување и повторно да ја разгори инфлацијата. Додека последните танкери за фосилни горива од Персискиот Залив пловат кон европските пристаништа, лидерите се соочуваат со обемот на кризата, пишува Политико.

„Ако војната продолжи, тоа ќе биде товар за европската економија споредлив со пандемијата на Ковид или почетокот на војната во Украина“, рече германскиот канцелар Фридрих Мерц.

Италијанскиот министер за одбрана Гвидо Кросето предупреди дека конфликтот би можел да трае „со години“, додека претседателката на Европската централна банка, Кристин Лагард, процени дека долгорочните последици би можеле да одат подалеку од сè што е моментално замисливо.

Околу 20 проценти од светската нафта и гас минуваат низ Ормутскиот теснец, кој Иран го затвори со закани за напад на бродови. Американскиот претседател Доналд Трамп им порача на погодените земји:

„Ќе мора да научите да се борите сами за себе. Тешкиот дел е завршен. Одете да си ја земете нафтата.“

Нафтата и гасот се неопходни за транспорт, греење и целиот индустриски синџир, од храна и пластика до хемикалии и земјоделство. Затворањето на теснецот влијае и на снабдувањето со ѓубрива и хелиум, неопходни за производство на микрочипови. Ефектот во моментов е највидлив во порастот на цените на горивата, но и во ширењето на кризата на други производи, па Сони директно го поврза зголемувањето на цената на новите PlayStation конзоли со „притисоците во глобалната економија“.

Политико предупредува на сценарио кое шефот на Меѓународната агенција за енергија Фатих Бирол го нарекува „најголема закана за глобалната енергетска безбедност во историјата“.

Недостаток

За разлика од кризите од 1970-тите или 2022 година, сегашното нарушување влијае на сите извори на енергија, од сурова нафта и гас до дизел и авионско гориво. Аналитичарката Ана Марија Јалер-Макаревич предупредува дека пазарите се соочуваат со ретко видено сценарио за целосно затворање на клучен енергетски коридор. Додека кризите од 1970-тите ги намалија глобалните залихи за околу 7 проценти, сега се погодени околу 20 проценти од глобалната понуда.

ЕУ првично сметаше на релативно мала зависност од Заливот, околу 6 проценти од нафтата и помалку од 10 проценти од гасот, и од алтернативни добавувачи како што се САД, Норвешка, Азербејџан и Алжир. Но, како што војната влегува во својата петта недела, ова се покажува како недоволно.

Азиските земји, кои пред војната добиваа околу 80 проценти од својата енергија од Заливот, агресивно ги купуваат преостанатите количини и ги зголемуваат цените. Трговците ги пренасочуваат пратките кон Азија за поголем профит, заобиколувајќи ја Европа. Според аналитичарот на „Кплер“, Чарлс Костерус, најмалку 11 танкери за течен природен гас веќе се пренасочени кон исток, а последниот танкер со катарски гас треба да пристигне во Европа за неколку дена.

„Немаме резерви. Немаме безбедност“, предупредува Џалер-Макаревич, додавајќи дека Европа би можела да ги почувствува ефектите во рок од неколку недели.

Најлошото сценарио би било теснецот да остане затворен повеќе од еден месец, со континуирани напади врз енергетската инфраструктура

Најлошото сценарио би било теснецот да остане затворен повеќе од еден месец, со континуирани напади врз енергетската инфраструктура, предупредува еден извршен директор на увозник на течен природен гас (LNG). Иако високите цени на крајот би можеле да поттикнат поголемо производство, тој предупредува дека би можеле да останат трајно високи.

ЕУ е особено ранлива на рафинирани производи, при што повеќе од 40 проценти од нејзиното дизел и гориво за авиони доаѓаат од Заливот. „Ако теснецот остане затворен, практично нема алтернатива“, рече аналитичарот на ICIS, Хомајун Фалакшахи. Финансиските пазари во моментов се потпираат на краткорочна блокада од две до три недели, но подолго затворање би значело уште повисоки цени и подлабока криза.

Иако богатите земји ослободија 400 милиони барели нафта од своите резерви на почетокот на март, цените повторно почнаа да растат.

Уништување на побарувачката

Највидливиот ефект се веќе повисоките цени на горивата. Цената на Eurosuper 95 се зголеми за околу 15 проценти помеѓу 23 февруари и 23 март. Владите се обидуваат да го ублажат ударот со намалување на акцизите, но без нови залихи би можеле да прибегнат кон ограничување на потрошувачката.

Европскиот комесар за енергетика, Ден Јергенсен, советуваше ограничување на сообраќајот за да се надомести недостигот од дизел и гориво за авиони, потсетувајќи на мерките од 1970-тите. Се предлагаат и сценарија за „енергетски блокади“.

Воздушниот сообраќај е особено тешко погоден бидејќи горивото е најголемиот трошок. Цената на горивото за авиони во Европа се зголеми повеќе од двојно на над 1.700 долари по тон. Авиокомпаниите веќе ги зголемуваат цените, а шефот на IATA, Вили Волш, предупредува дека индустријата не може да го поднесе ударот.

Некои азиски авиокомпании веќе откажуваат летови, а Луфтханза размислува за приземјување помеѓу 20 и 40 авиони, што би го намалило капацитетот за 2,5 до 5 проценти. Доколку кризата продолжи, некои патници ќе ги откажат своите патувања, додека други ќе останат без планирани патувања.

Пад на индустријата

Последиците веќе се прелеваат во индустријата, особено во хемискиот сектор, кој е основа на производството во Европа. Германскиот „Ковестро“ предупредува на наглото зголемување на трошоците за логистика, суровини и енергија, што веќе се вклучува во цените на производите.

Еврофер предупредува дека нестабилните цени на енергијата стануваат еден од најголемите ризици за инвестициите, особено во производството на челик со ниска содржина на јаглерод. Без стабилни и конкурентни цени на енергијата, инвестициите се сè потешко да се оправдаат во Европа.

Цените на пластика, ѓубрива и хелиум исто така растат. Индустријата за пластика е особено ранлива бидејќи зависи од увезената нафта и гас, додека производителите на ѓубрива предупредуваат дека енергијата сочинува 60 до 80 проценти од трошоците за производство, па затоа нарушувањата брзо предизвикуваат верижна реакција и зголемување на цените.

Стагфлација

Зголемените трошоци во производството, транспортот и земјоделството се пренесуваат на потрошувачите, враќајќи ја инфлацијата. Комесарот за економија Валдис Домбровскис предупредува дека овој бран може да личи на стагфлација – комбинацијата од слаб раст и високи цени што ги обележаа 1970-тите.

Европската комисија проценува дека економскиот раст ќе падне на околу 1 процент, додека растечката инфлација може да ја принуди Европската централна банка да ги зголеми каматните стапки. Ова дополнително би ги направило кредитите поскапи и би ја забавило економијата.

Високите јавни долгови стануваат сè поскапи за сервисирање, а владите може да бидат принудени да ги намалат јавните услуги.

Дури и ако војната заврши веднаш, закрепнувањето би траело најмалку една година, предупреди Бирол. Колку подолго трае конфликтот, толку се потешки последиците.

Додека последните танкери од Заливот завршуваат со истоварувањето, Европа има недели, а не месеци, да се подготви.

„Кризата нема да биде кратка“, рече Јергенсен. „Дури и ако утре има мир, последиците ќе останат бидејќи енергетската инфраструктура во регионот е уништена и продолжува да се уништува“.