Нобеловата награда за физика за 2026 година му е доделена на Френсис Халзен од Универзитетот „Висконсин-Медисон“ во САД за неговиот одлучувачки придонес во создавањето на опсерваторијата „АјсКјуб“ (IceCube) и откривањето неутрина со висока енергија од астрофизичко потекло, соопшти денеска Кралската шведска академија на науките.

Халзен уште во 1988 година ја изнел идејата мразот на Јужниот Пол да се искористи за детекција на неутрината – субатомски честички кои речиси непречено минуваат низ Земјата и човечкото тело и многу ретко стапуваат во интеракција со атомските јадра. Неговата визија доведе до изградба на опсерваторијата „АјсКјуб“, огромен детектор сместен во еден кубен километар мраз на Јужниот Пол, опремен со специјални светлосни сензори, кој беше целосно завршен во 2011 година.

– Неговата истрајност и научна визија го отворија патот кон нов вид астрономија – изјави претседателот на Нобеловиот комитет за физика, Марк Пирс.

Кога неутриното ќе удри во атомско јадро, се создава блесок светлина што сензорите можат да го регистрираат во проѕирниот глечерски мраз. На тој начин научниците можат да ги проучуваат неутрината што потекнуваат од исклучително енергични процеси во оддалечените делови на вселената. За разлика од другите честички, тие можат да стигнат до Земјата без значително отклонување или губење енергија, обезбедувајќи уникатни информации за нивните космички извори. Со помош на „АјсКјуб“ најпрво беа регистрирани неутрина со висока енергија, а потоа беше докажано дека дел од нив потекнуваат надвор од Сончевиот Систем. Според Академијата, овие податоци помагаат за подобро разбирање на екстремните космички средини и за откривање досега непознати појави.

Лауреатот Халзен е роден во 1944 година во Белгија. Докторирал во 1969 година на Католичкиот универзитет во Леувен, а подоцна се вработил како професор на Универзитетот „Висконсин“ во САД.

Нобеловата награда за физика се доделува од 1901 година и досега е доделена 120 пати на вкупно 231 добитник. Паричниот дел од наградата годинава изнесува 12 милиони шведски круни (околу 1,2 милиони долари), а лауреатите добиваат и диплома и медал.

Со денешното соопштување продолжува Нобеловата недела, која започна вчера со објавувањето на добитниците на Нобеловата награда за физиологија или медицина – Карл Дајсерот, Петер Хегеман и Георг Нагел – за нивните истражувања во областа на оптогенетиката. Утре ќе биде соопштен добитникот на наградата за хемија, в четврток за литература, в петок за мир, а следниот понеделник, на 12 октомври, ќе биде соопштен добитникот на наградата за економски науки.

Минатогодишната Нобелова награда за физика ја добија тројца научници за истражувања на квантното тунелирање, чија работа придонесе за развој на магнетна резонанца, посовремени мобилни телефони и побрзи компјутери.

Во својот тестамент од 1895 година, шведскиот пронаоѓач на динамитот Алфред Нобел го оставил најголемиот дел од своето богатство за воспоставување на петте основни награди за оние кои му донеле најголема корист на човештвото. Физиката била првата област наведена во тестаментот. Во 1968 година беше воспоставена и наградата за економски науки во спомен на Алфред Нобел. Свечената церемонија на доделување на наградите ќе се одржи во Стокхолм на 10 декември, на годишнината од смртта на Алфред Нобел.