„СЕКОГАШ СТЕ БИЛЕ ГРОБАРИ НА МАКЕДОНИЈА“: Поп Арсов и Чуповски во судир со врховистите

Семакедонската конференција во Велес на 21 ноември 1912 година, на која Петар Поп Арсов и Димитрија Чуповски се залагале за самостојна и неделива Македонија, завршила со остар судир со Крум Зографов и неговите истомисленици. Собирот бил прикриен како прослава на именден во куќата на Ангел Коробар, а откако врховистите се спротивставиле на идејата за самостојна Македонија, Поп Арсов им порачал: „Секогаш сте биле гробари на Македонија, а и сега сте нејзини гробари“. По вербалната расправија, врховистите го напуштиле собирот.

Конференцијата се одржала во период кога Бугарија, Србија и Грција веќе ги забрзувале подготовките за поделба на отоманското наследство на Балканот, вклучително и на Македонија. Со меѓусебни договори трите држави го создале т.н. Балкански сојуз, додека македонските интелектуалци и револуционери се обидувале да се спротивстават на плановите за поделба и да ја афирмираат идејата за самостојна Македонија.

Според историчарот проф. д-р Ванчо Ѓорѓиев, Петар Поп Арсов и други македонски дејци уште во XIX век, а особено во првите години од XX век, вложувале напори за црковно-просветна, културна, национална и политичка афирмација на македонскиот народ. Во периодот пред Балканските војни, тајните грчко-српско-бугарски преговори и договори за поделбата на Македонија постепено станале јавна тајна, поради што македонските интелектуалци почнале да бараат начини да ја спречат претстојната поделба.

Вечерата со српските офицери

Уште првата вечер по влегувањето на српската војска во Велес, во октомври 1912 година, истакнатиот велешанец д-р Панче Васков, заедно со Петар Поп Арсов, Ризов, Мартулков и Иван Поп Јорданов, поканил неколку српски офицери на вечера.

Во своите спомени Мартулков запишал дека бил „принуден“ да одржи поздравен говор за српските гости. Во него тој повикал Балканскиот сојуз, создаден за војната, во иднина да прерасне во балканска федерација.

„Балканскиот сојуз во оваа војна нека во иднина прерасне во балканска федерација – единствената гаранција за заштита на интересите на балканските народи и нивно независно и самостојно постоење!“, нагласил Мартулков.

Таквиот настап не им се допаднал на српските офицери. Еден од нив забележал дека замислената балканска федерација наводно не била во согласност со „словенскиот сојуз“, за чии граници требало да одлучува „мајка Русија“.

Во тој период официјална Русија се спротивставувала на независна или автономна Македонија. Мартулков во своите спомени пишувал дека српските власти во Велес не ги криеле своите големосрпски стремежи. Откако офицерите си заминале, Ризов му забележал на Мартулков дека во таква ситуација требало да одговори „подипломатски“.

Поп Арсов, меѓутоа, застанал зад Мартулков.

„Во вакви битни мигови какви што сега ги преживуваме, не треба да си ги закопаме главите в песок и да не гледаме од каде иде бурата. Нека ја имаме смелоста да го кажеме она што треба да го кажеме! А, „Бизмарк“ го рече тоа што треба да се рече!“, нагласил Поп Арсов.

Набргу по воспоставувањето на привремената српска власт, во Велес бил направен обид да се воспостави и бугарска управа за градот и околината. Според Ѓорѓиев, тоа дополнително придонело за заострување на српскиот режим, не само кон бугарските пратеници и агенти, туку особено кон поранешните македонски револуционери.

Токму тогаш, според историчарот, станало јасно дека ниту српските ниту бугарските воени власти немаат „ослободителни“, ниту пријателски намери.

„Сега сите почнаа да сфаќаат дека македонскиот народ е изложен, бидејќи се спрема ново и потешко ропство“, пишувал Ризов.

Поп Арсов, кој претходно ѝ се спротивставил на српската вооружена пропаганда во Азот, во тие околности морал да се крие од српските власти, стравувајќи и од можноста да биде убиен без судење.

Чуповски пристигнува во Велес

Во тие денови Димитрија Чуповски тргнал од Царска Русија кон Македонија. Патувал преку Софија, Ниш и Скопје, по што пристигнал во Велес. Првата личност што ја побарал бил Петар Поп Арсов.

Двајцата потоа ја договориле Семакедонската конференција, која требало да ги обедини македонските интелектуални и револуционерни сили во заеднички фронт за автономна, самостојна и неделива Македонија.

Конференцијата се одржала на 21 ноември 1912 година во куќата на Ангел Коробар. Именденот на домаќинот, празникот „Свети Архангел“, послужил како камуфлажа за да се избегне сомнеж кај српските власти.

Колку била чувствителна ситуацијата покажува и подоцнежната судбина на поп Јован Чуповски, братучед на Димитрија Чуповски. Кога српските окупациони власти дознале дека во собирот била вклучена и неговата куќа, свештеникот бил уапсен, а потоа, според наведувањата во текстот, бил расечен на парчиња и фрлен во Вардар.

Собирот во куќата на Коробар го отворил Поп Арсов. Присуствувале Димитрија Чуповски, И.П. Јорданов, Ризов и Мартулков. Биле поканети и претставници од Сер и Драма, но тие не можеле да пристигнат поради воените дејствија во тие подрачја.

На конференцијата, сепак, присуствувал Крум Зографов, познат како врховист, заедно со уште двајца приврзаници на големодржавниот бугаризам.

Не сите членови на поранешниот софиски Врховен македонско-одрински комитет биле поборници за присоединување на цела Македонија, или на нејзин поголем дел, кон Бугарија. Сепак, според Ѓорѓиев и Мартулков, многумина во ВМОК ја застапувале таа доктрина. Затоа во овој контекст поимот „врховисти“ се користи како синоним за големобугаристичката концепција.

Чуповски барал македонска делегација во Лондон

По воведното излагање на Поп Арсов, збор зел Димитрија Чуповски. Тој ги информирал присутните дека поделбата на Македонија веќе била решена од страна на сојузниците.

Поради тоа, Чуповски инсистирал да се преземат мерки во насока на самостојна Македонија. Тој предложил до големите сили да биде испратен меморандум во кој ќе бидат изложени барањата на македонскиот народ за самостојна Македонија.

Чуповски предложил и да се испрати македонска делегација на Мировната конференција во Лондон. Делегацијата пред големите европски сили требало да се залага за автономија на Македонија под протекторат на големите сили. И самиот Чуповски, заедно со Поп Арсов, се понудил да биде дел од делегацијата.

На оваа идеја остро се спротивставил Крум Зографов. Како претставник на Софија и приврзаник на големобугаристичката концепција, тој заканувачки го отфрлил дури и самото спомнување на самостојна Македонија. Веднаш бил поддржан од двајцата свои придружници.

Тогаш Поп Арсов им се обратил со зборовите:

„Секогаш сте биле гробари на Македонија, а и сега сте нејзини гробари“.

По вербалната расправија, Зографов и другите врховисти го напуштиле собирот.

Според Ризов, нивната активност била координирана од велешанецот Димитар Кушев, кој живеел во Софија, а во тој период дошол во Велес. Кушев имал задача да ја следи и попречува дејноста на Чуповски, со цел, како што е наведено, „да се зачува Македонија за Бугарија“.

Поради стравување дека врховистите би можеле да ја предадат содржината на конференцијата, останатите учесници морале да ја напуштат куќата на Ангел Коробар. Во текот на ноќта, еден по еден, биле префрлувани во куќата на поп Јован Чуповски, додека Поп Арсов бил префрлен дури наредниот ден.

Таму било одлучено започнатата акција да се прошири на цела Македонија. Според сведоштвото на А. Мартулков, било решено Ризов да замине во Солун, а требало да отпатува и во Битола за да ги запознае тамошните револуционери со предлогот на Чуповски за испраќање македонска делегација на конференцијата во Лондон.

На собирот било одлучено во делегацијата да бидат Димитрија Чуповски и Петар Поп Арсов, кои требало да отпатуваат за Лондон и Париз. Планираното патување, сепак, не се реализирало.

Во Солун следувале нови судири околу автономијата

Ризо Ризов отпатувал за Солун, но не успеал да се сретне со ниту еден претставник на Серската револуционерна група. Според неговото сведоштво, со своите идеи успеал да допре единствено до својот пријател Павел Шатев, поранешен гемиџија.

Ризов му ги изложил своите планови, а Шатев ветил дека ќе се обиде да привлече и други луѓе кон идејата. Преку него, Ризов се сретнал и со професорот Јордан Иванов.

Иванов претходно бил секретар на „Бугарското трговско претставништво“ во Солун, а во текстот е опишан како бугарски дипломат и агент-разузнавач. Откако ги ислушал плановите на Ризов, тој жестоко реагирал на барањето за автономија.

„Момче, момче… За тој збор (автономија), ние јазици ќе сечеме! За тоа ли бугарскиот народ се тепа, за тоа ли си ја пролева крвта, та сега вие да барате автономија? Знаете дека ние само за таа автономија во армијата пуштивме 20.000 души детективи. Глави ќе паѓаат!“, се заканил Иванов.

Од неговите зборови се изненадил и Шатев.

Ризов сметал дека Иванов ги пренесувал ставовите на бугарскиот престолонаследник Борис, синот на царот Фердинанд. Во тоа време во Солун престојувал и рускиот политичар и бугарофил Павел Миљуков.

Подоцна весникот „Реч“ објавил дека во декември 1912 година истакнати македонски револуционери му предале писмен протест на принцот Борис. Тие барале „единствена автономна Македонија“.

Ризов во свој напис во „Македонско дело“ од јануари 1926 година потврдил дека бугарскиот принц Борис во тој период се наоѓал во Солун, а во неговата најтесна придружба биле Тодор Александров и професорот Јордан Иванов. Според Ризов, тој ја открил својата дејност пред тогашните најмоќни противници на самостојна Македонија.

Поради случувањата во Солун, Ризов го напуштил градот и се вратил во Велес, опишувајќи го своето враќање „како што човек се враќа од погребот на најсаканото суштество“.

Во меѓувреме, и Димитрија Чуповски насетил дека е следен и се вратил во Русија.

Чуповски продолжил од Санкт Петербург

Во Санкт Петербург Чуповски добил можност да продолжи со својата политичка активност. Како предводник на македонската колонија, тој ја ширел „вистината за Македонија“ и настојувал да ја убеди руската и европската јавност, како и нивните дипломати, во потребата од самостојна и независна Македонија, наведува историчарот Ванчо Ѓорѓиев.

Одлуките донесени на Семакедонската конференција во Велес продолжиле да се спроведуваат преку македонската колонија во Санкт Петербург.

На 1 март 1913 година колонијата испратила „Меморандум за независноста на Македонија до Конференцијата на пратениците на големите држави во Лондон“.

Во меморандумот било побарано Македонија, во своите географски, етнографски, историски и економско-политички граници, да стане единствена, неделива и независна балканска држава.

Второто барање било во најскоро време, врз основа на општо гласање, да се свика македонско народно собрание во Солун. Тоа собрание требало да го разработи внатрешното уредување на државата и да ги определи нејзините односи со соседите.

Со меморандумот била испратена и географска, односно етно-национална карта на Македонија.

Македонската колонија во Русија испратила меморандуми со иста содржина и до владите на сојузните балкански држави и до јавноста во тие земји.

Во меморандумот, покрај барањето за независна македонска држава, било поставено и барањето за воспоставување автокефалност, односно возобновување на Охридската архиепископија како македонска црква, која би влегла во канонско единство со другите православни цркви.

Поп Арсов – еден од основачите на Македонската револуционерна организација

Петар Поп Арсов бил македонски учител, филолог, теоретичар и публицист и еден од основачите и идеолозите на Македонската револуционерна организација. Роден бил на 14 август 1868 година во Богомила, Велешко.

Во 1892 година бил еден од „Лозарите“, а една година подоцна се вброил меѓу шестмината основачи на Организацијата. Неколку месеци подоцна бугарските власти вторпат го забраниле неговиот весник „Лоза“.

Поп Арсов го застапувал идеалот за самостојна, неделива, автономна и независна Македонија. По 1908 година бил политички активен и како деец на граѓанската Народна федеративна партија во младотурската држава, во период кога дејците на ВМРО гледале простор за послободно и подемократско политичко дејствување.

По Првата светска војна учествувал во дејноста на Привременото претставништво на поранешната ВМРО и продолжил да ѝ се спротивставува на политиката во услови на тројно поделена Македонија.

Во 1930 година се преселил во Софија, каде што живеел повлечено со сопругата, но останал во контакт со македонските дејци. Починал на 1 јануари 1941 година. На неговиот погреб кај црквата „Св. Седмочисленици“ присуствувале бројни негови пријатели и македонски дејци.