Договорот за цивилна нуклеарна соработка меѓу Соединетите држави и Саудиска Арабија, кој се подготвува повеќе од две децении, беше потпишан во Вашингтон во средата, но неговата имплементација беше доведена во прашање помалку од 24 часа подоцна. Вчера претседателот Доналд Трамп одеднаш постави нов услов за договорот, кој практично го уништи само еден ден по неговото склучување, пишува Си-Ен-Ен.
Свеченото потпишување во седиштето на Министерството за енергетика во средата попладне требаше да биде кулминација на долгогодишните напори. Во салата беа истакнати знамиња на Америка и Саудиска Арабија, а на масата седна министерот за енергетика Крис Рајт. Неговиот саудиски колега се приклучи преку видео врска од Ријад. По неколку месеци одложувања, договорот конечно беше потпишан, а Саудијците го добија најголемиот дел од она што го бараа.
Но, проблемите почнаа речиси веднаш по објавувањето. Вчера наутро, Трамп објави на социјалните мрежи дека договорот зависи од нов услов: Саудиска Арабија мора да пристапи кон Абрахамскиот договор, иницијатива од неговиот прв мандат во кој неколку арапски земји ги нормализираа односите со Израел. Трамп, исто така, негираше дека договорот ќе дозволи збогатување ураниум.
Бројни критики
Според извор запознаен со ситуацијата, претседателот бил налутен од самата објава на договорот бидејќи Рајт не го известил дека ќе го претстави на јавноста. Според извори за Си-Ен-Ен, фрустрацијата на Трамп дополнително била поттикната од бројните критики од експерти и конзервативни медиуми. Меѓу нив имаше скептични написи на Фокс њуз, неговиот омилен канал, како и едиторијал во Волстрит журнал во кој се прашува зошто договорот е направен без договор за нормализација, што, како што истакнаа двата медиуми, се обидувал да го постигне и Џо Бајден.
Белата куќа тврдеше дека новата состојба долго време била цел на Трамп и не треба никого да изненади. Сепак, два извори блиски до ситуацијата велат дека тоа ги фатило самите преговарачи за нуклеарни прашања на администрацијата, за кои условот од Абрахамскиот договор бил неочекуван.
Додека метежот продолжи, претставници на Белата куќа ги обвинија колегите од Министерството за енергетика. Еден извор рече дека Белата куќа побарала од Министерството да не го објавува договорот во среда. Но, Рајт, кој претходно беше пожален во Белата куќа дека дејствувал премногу самостојно, сепак продолжил со планот, кој вклучувал интервју со Fox Business.
Некои соработници на Трамп веруваат дека договорот не е конечен бидејќи потребните писма се уште не се испратени до Конгресот. Изворот додава дека претседателот и многу негови високи соработници биле бесни на одлуката да се објави договорот.
Разликата помеѓу цивилните и нуклеарните програми
Енергетскиот тим на претседателот Трамп е целосно усогласен и отсекогаш бил.
Министерството за енергетика ја нагласи својата тесна координација со Белата куќа.
„Ова се лажни вести. Министерството за енергетика тесно ги координираше преговорите и објавувањето на овие договори со Белата куќа и Стејт департментот. Секое тврдење за спротивното е лажно“, рече секретарот за печат Бен Дитдерих.
Тој додаде дека договорот и Абрахамскиот договор „постигнуваат заедничка цел – постигнување траен мир преку трговија, а не преку конфликт“.
Белата куќа беше дополнително незадоволна кога на прес-конференцијата во четвртокот доминираа прашања за договорот. Каролин Левит истакна дека Трамп е „главниот преговарач“ на прашањето од новинарите зошто новиот услов не бил дел од најавата во средата.
Објавата на Трамп на социјалната мрежа Truth во четвртокот наутро, исто така, ги изненади Саудијците. За нив нуклеарниот договор, кој не го вклучуваше условот за нормализација, беше голем успех. Тој договор ќе овозможи збогатување ураниум на саудиска почва откако ќе се исполнат одредени услови, но исто така ќе ја ограничи способноста на агенцијата на ОН да ги надгледува сомнителните тајни нуклеарни постројки. Си-Ен-Ен побара коментар до амбасадата на Саудиска Арабија.
Неочекуван пресврт
Овој потег претставува ненадеен пресврт во повеќегодишните дипломатски напори. Речиси две децении откако САД и Саудиска Арабија првпат ја објавија својата намера да соработуваат на нуклеарната енергија, земјите постигнаа привремен договор минатиот октомври. Тогаш Рајт и неговиот саудиски колега издадоа заедничка изјава.
Администрацијата на Трамп веднаш потоа испрати извештај до Конгресот бидејќи договорот не бара од Саудијците да потпишат стандарден „Дополнителен протокол“ со Меѓународната агенција за атомска енергија. Но, по првото известување до Конгресот, договорот заглави со месеци без одобрение на Трамп. Изворите го припишуваат одложувањето на загриженоста за војната во Иран и стравувањата дека Конгресот може да ги отфрли договорите.
Службениците на Министерството за енергетика веруваа дека имаат одобрение од Трамп кон крајот на минатата недела, па затоа министерството започна долго планирана медиумска кампања. „Волстрит џурнал“ прв објави за одобрувањето на договорот во вторник вечерта. Друг извор забележа дека Трамп можеби одобрил „привремен“ договор, но дека тој не дал зелено светло за финализирање или објавување. Првичните реакции од експертите за условите беа во голема мера негативни. Експертите за нуклеарно разоружување беа вознемирени од одредбата за збогатување на ураниум, како и од недостатокот на посветеност на построгите заштитни мерки од Дополнителниот протокол.
Саудиските услови
Сепак, поддржувачите се фокусираа на комерцијална добивка и стратешка пресметка. Нивниот аргумент е дека Саудијците сакаат нуклеарна програма под свои услови, а САД треба да бидат нивен партнер за да го одржат влијанието врз безбедносните практики на Саудиска Арабија, за да не се вмешаат Кина или Русија.
Критиките првично не ја поколебаа администрацијата, која тврдеше дека договорот и неговите билатерални заштитни мерки „ги почитуваат највисоките стандарди за нуклеарна безбедност и неширење“. Министерството за енергетика продолжи со планот и одржа церемонија на потпишување во среда.
Откако ситуацијата се промени следниот ден наутро, многумина блиски до администрацијата веднаш се посомневаа во доцната интервенција на израелскиот премиер Бенјамин Нетанјаху, чија недоверба кон саудиската нуклеарна програма е добро позната. Израел, кој поседува нуклеарно оружје, се спротивставува на секој договор што би можел да им дозволи на арапските земји да изградат нуклеарна бомба.
Два израелски извори за Си-Ен-Ен изјавија дека Нетанјаху се надевал дека ќе влијае на договорот. Еден од нив додаде дека премиерот имал намера да го притисне Трамп да вклучи нормализација на односите со Ријад, или барем напредок кон нив, како дел од договорот. Сепак, Белата куќа подоцна соопшти дека Трамп и Нетанјаху не разговарале.
„Според моите сознанија, тие не разговарале“, им рече Ливит на новинарите, додавајќи дека Трамп едноставно го повторил својот долгогодишен став за потребата Ријад да ги нормализира односите со Израел.