Би-Би-Си: Како студентите го соборија Вучиќ?

Движењето што се роди од огромна трагедија започна со студентски блокади на сообраќајниците, а прерасна во речиси секојдневни протести и сенароден бунт против корупцијата и негрижата на владата. За помалку од две години, студентите успеаја да стават крај на 14-годишната политичка доминација на Александар Вучиќ, чија Српска напредна партија (СНС) гледаше како нејзината поддршка постепено опаѓа, сè до конечниот пораз на изборите кои се претворија во референдум за иднината на Србија, пишува Би-Би-Си во анализата на вчерашните историски избори во Србија.

Од Белград, преку Нови Сад, до Ниш, владееше еуфорија додека приврзаниците се собираа во центрите на градовите и пред седиштето на листата „Студентите победуваат“. Во објава на социјалните мрежи, студентите кратко порачаа: „Србија е слободна“.

Најсилниот симбол на оваа промена беше падот на таканаречениот „Ќациленд“, шаторската населба на приврзаниците на Вучиќ, која пред 18 месеци никна во Пионирскиот парк, во самиот центар на Белград, веднаш пред зградата на Собранието на Србија. Металните огради беа урнати со гласни извици на насобраните: „Вучиќ си оди!“

Како студентите ја променија Србија

Иако немаат истакнати лидери ниту политичка заднина, движењето обединето околу листата „Студентите победуваат“ успеа да ги привлече гласачите незадоволни од власта од сите слоеви на српското општество, истакнува Би-Би-Си. Тие предложија кандидати за сите 250 пратенички места во Собранието, а меѓу нив немаше ниту еден студент.

Првиот на листата, угледниот кардиолог Илија Срдановиќ, минатата недела им се приклучи на студентите кои пешачеа кон Белград и порача дека пред нивните очи се пишува нова историја.

„Оваа енергија повеќе не може да се запре“, рече тој.

„На граѓаните им ги нудиме основните вредности на цивилизираното општество, оние што досегашниот режим им ги одзеде“, изјави Срдановиќ во разговор за Би-Би-Си.

„Паѓањето на настрешницата ја прели чашата“

Сè започна на 1 ноември 2024 година, кога на железничката станица во Нови Сад, вториот по големина град во Србија, се урна бетонска настрешница и усмрти 16 лица. Трагедијата стана симбол на распространетата корупција во земјата. Критичарите ги поврзаа катастрофалните пропусти при реконструкцијата на железничката станица директно со претседателот, кој лично го промовираше инфраструктурниот проект и се гордееше со него.

„Уривањето на настрешницата ја прели чашата“, објаснува за Би-Би-Си Хелена Иванов од истражувачкиот центар „Хенри Џексон сосајети“.

Таа додава дека станувало збор за емотивен момент кој ја запалил искрата и го поттикнал повеќемесечниот бран протестни маршеви и акции, кои ги освоиле срцата и умовите на граѓаните на Србија на начин на кој ниту една опозициска партија не успеала со години.

Од улични блокади до изборен пораз на СНС

Она што започна како неделен протест на студентите, кои на универзитетите и градските улици бараа правда, набргу прерасна во масовно движење на локално ниво. На протестите им се приклучија најразлични делови од општеството – од земјоделци до актери и судии.

СНС на Вучиќ беше видливо разнишана. Уште во јануари 2025 година, премиерот поднесе оставка со цел да ги „смири тензиите“. Во март 2025 година, Белград беше сведок на најголемите антивладини протести во својата историја.

Додека движењето без лидери стануваше сè посилно, студентите се организираа преку студентски собранија и пленуми.

Кога Вучиќ минатиот месец распиша предвремени избори, тие веќе беа целосно подготвени.

„Успеаја таа емотивна еуфорија да ја претворат во цврста организација и да ги обучат луѓето како да ја заштитат регуларноста на избирачките места“, објаснува Хелена Иванов.

„Пораката беше кристално јасна: се бара владеење на правото, а не владеење со помош на законите“, нагласува Гордана Делиќ, директорка на програмата за Балкан при американскиот „Герман Маршал фонд“, оценувајќи дека неделните избори всушност биле референдум за режимот.

Вучиќ на почетокот се обидуваше да ги прикаже демонстрантите како луѓе со „добри намери“, но како што се приближуваа изборите, почна да ги обвинува дека сакаат да ја „урнат Србија“.

Дури и откако во неделата вечерта го призна поразот, тој изнесе непоткрепени тврдења дека студентите имале поддршка од неименувани „европски земји и американската длабока држава“.

Кој сега ќе ја води Србија?

Едно е целосно јасно – државата нема да ја водат студентите, бидејќи тие воопшто не се кандидираа на изборите. Тоа била внимателно пресметана одлука, бидејќи процениле дека гласачите веројатно нема да им дадат доверба на кандидати со премалку животно искуство.

Иако прв на листата беше кардиологот Илија Срдановиќ, професор на Универзитетот во Нови Сад, тој всушност не се смета за потенцијален иден премиер. Мал е бројот на кандидати од листата кои во моментов се издвојуваат како очигледни политички лидери.

Се проценува дека најмалку 135 кандидати од листата обезбедиле пратенички мандати. Меѓу нив се поранешната кошаркарска ѕвезда Дејан Бодирога (24. на листата), познатиот актер Тихомир Станиќ (8.), оперскиот пејач Никола Микиќ (46.), поранешниот гувернер на Народната банка на Србија, Дејан Шошкиќ (27.), како и голем број универзитетски професори.

Името на Дејан Шошкиќ најчесто се споменува во комбинациите за нов премиер. Тој и претходно јавно зборуваше за економските кратења и реформите што планира да ги спроведе, поради што се најде на жесток удар на медиумите блиски до режимот.

Каков е планот на новата власт?

Избраните пратеници сега имаат задача да ја спроведат програмата, која всушност претставува политички манифест на движењето. Според самите студенти, тие барале луѓе кои ќе влезат во институциите, „одговорно ќе ја вршат својата работа и никогаш нема да заборават зошто биле испратени таму“.

Во програмата со 11 клучни точки, студентското движење најавува:

• Искоренување на корупцијата преку формирање посебна полициска единица која ќе ги апси одговорните за злоупотреби.

• Чистка во Министерството за внатрешни работи, од каде што планираат да ги отстранат сите што ги пречекорувале овластувањата при задушувањето на протестите или соработувале со организираниот криминал.

• Воведување ред во медиумскиот простор и ослободување на јавниот сервис РТС од политичката контрола на власта.

• Прекинување на практиката за партиско вработување на послушни кадри на раководни позиции во јавните претпријатија.

Вучиќ и неговата партија и понатаму ги отфрлаат сите обвинувања за корупција и политички притисок врз медиумите.

Иако формално не влегоа во парламентот, студентите се тие што им дадоа ветувања на граѓаните на Србија и токму врз нив ќе падне притисокот за исполнување на зацртаниот план.

На граѓаните што ги кандидирале, студентите им порачале дека „им е доверена задачата дел од борбата што една година ја водевме на улиците да ја пренесат во институциите“.

Во својот говор во неделата вечерта, Александар Вучиќ им порача на партиските приврзаници дека студентите уништиле две години живот во Србија, заканувајќи им се дека ќе бидат поразени „побрзо отколку што мислат“.