Победата на Студентската листа на парламентарните избори создаде необична институционална ситуација во Србија. Додека Ана Брнабиќ ја извршува функцијата претседател на Републиката по оставката на Александар Вучиќ, новото парламентарно мнозинство може наскоро да избере нов претседател на Собранието, кој автоматски ќе стане и нов вршител на должноста претседател на државата. Од брзината на конституирањето на парламентот директно ќе зависи кој ќе ги распише претседателските избори и кој ќе го предложи мандатарот за новата српска влада.
Вучиќ поднесе оставка на 27 септември, по што неговите овластувања ги презеде претседателката на Народното собрание Брнабиќ. Законот строго предвидува дека кога мандатот на претседателот предвреме ќе престане, новите избори мора да бидат организирани така што гласањето ќе се одржи најдоцна три месеци подоцна. Од денот на распишувањето до гласањето мора да поминат најмалку 30, а најмногу 60 дена. Според овие законски рокови, првиот круг мора да се одржи најдоцна до 27 декември, што значи дека крајниот рок за нивно распишување е 27 ноември. Доколку се премине кон втор круг, новиот српски претседател ќе биде познат после Божик, односно во јануари 2027 година.
Брнабиќ засега официјално не соопштува кога ќе ги распише изборите, задржувајќи се на ставот дека сите чекори ќе бидат преземени во законски предвидениот период.
„Ќе ги распишам претседателските избори кога ќе дојде време, во согласност со Уставот на Србија“, вели Брнабиќ.
Таа истовремено го отфрли толкувањето дека изборите морала да ги распише веднаш по преземањето на претседателската должност и инсистираше дека постапува строго во рамките на уставните рокови.
Сепак, институционалната ситуација може драстично да се промени уште пред Брнабиќ да ја донесе таа одлука. По утврдувањето на конечните резултати, веднаш почнува постапката за конституирање на новото Народно собрание. Студентската листа располага со апсолутно мнозинство и има простор да избере свој кандидат за претседател на парламентот. Со тој избор на Брнабиќ автоматски ѝ престанува функцијата претседателка на Собранието, а новоизбраниот собраниски претседател веднаш ја презема и функцијата вршител на должноста претседател на Србија.
Професорката по уставно право Маја Настиќ посочува дека оваа институционална смена е целосно прецизирана во правото.
„Со изборот на нов претседател на Народното собрание, тој, односно таа, ќе ја преземе и функцијата вршител на должноста претседател на Републиката“, објаснува Настиќ.
Тоа значи дека Србија би можела да добие уште еден привремен шеф на државата пред граѓаните воопшто да го изберат официјалниот наследник на Вучиќ на редовни избори. Слично толкување на правните механизми дава и професорот по право Богољуб Милосављевиќ.
„Новиот претседател на Собранието би станал и в.д. шеф на државата. Тој потоа би ја презел и должноста за предлагање мандатар“, вели Милосављевиќ.
Професорката по уставно право Виолета Беширевиќ исто така предупредуваше дека предвременото престанување на мандатот на шефот на државата, распуштениот парламент и формирањето нов состав носат комплексни предизвици. Србија во многу кус период може да помине низ дури три смени: Вучиќ беше заменет од Брнабиќ, неа би ја заменил новоизбраниот претседател на Собранието, додека третата смена би уследила по завршувањето на претседателските избори.
Ова поместување носи директни последици врз составувањето на новата извршна власт. Уставот предвидува дека претседателот на Републиката, по консултации со претставниците на изборните листи, му предлага мандатар на Народното собрание. Додека државата нема избран претседател со редовен мандат, таа надлежност му припаѓа на вршителот на должноста. Доколку Студентската листа изгласа свој претседател на парламентот пред изборот на влада, токму тој кадар како в.д. шеф на државата ќе го предложи кандидатот за премиер.
Според Настиќ, процедурата може да се одвива експедитивно со оглед на тоа што победничката листа има апсолутно мнозинство и нема потреба од коалициски преговори. Новата српска влада може да биде изгласана со минимум 126 пратенички гласови, без да се чека разрешницата од претседателската трка. Во такви околности, Србија би добила нов парламент и функционална влада среде изборна кампања за претседател.
Професорката и пратеничка Јелена Јериниќ нагласува дека претходното мнозинство не може правно да го блокира формирањето на Собранието доколку Студентската листа ги има сите потребни пратенички гласови. Според нејзината анализа, мнозинството има капацитет самостојно да го заокружи конституирањето и да избере спикер без присуството на пратениците од СНС.
Поради тоа, временскиот редослед останува клучен фактор. Доколку Брнабиќ го распише гласањето пред парламентот да избере нов претседател, изборните дејствија продолжуваат според утврдениот ред. Ако новото мнозинство претходно го постави собранискиот претседател, тоа лице ќе ја преземе должноста вршител на функцијата претседател на државата. Надлежноста за распишување избори останува кај челникот на парламентот, а 27 декември е крајната граница за спроведување на првиот изборен круг.
Во меѓувреме, Студентската листа сè уште не го официјализирала својот претседателски кандидат, иако потврдуваат дека разгледуваат повеќе различни личности.
„Немаме подготвен кандидат, но секојдневно работиме на тоа и, кога ќе дојде време, кандидатот ќе биде подготвен“, изјави Симовиќ.
Студентите најавуваат дека изборот ќе биде направен според нивни интерни критериуми, очекувајќи поддршка од целата опозиција за заокружување на политичките промени. Од друга страна, програмскиот директор на ЦРТА, Раша Недељков, смета дека недефинираниот датум носи непотребна институционална несигурност, барајќи од Брнабиќ веднаш да ја информира јавноста за плановите.
Уставниот експерт Танасије Маринковиќ уште пред парламентарните избори укажуваше дека трката за Андриќев венац бара сериозна и навремена мобилизација.
„Мислам дека кампањата за тој кандидат мора да почне многу пред да бидат распишани претседателските избори. Значи, една форма на тивка, индиректна кампања, за таа личност да се промовира“, изјави Маринковиќ.
Со освоената победа на Студентската листа, промоцијата на претседателски кандидат добива исклучителна политичка важност, бидејќи победничкото мнозинство може брзо да ги преземе парламентот и владата, додека граѓаните на Србија до крајот на декември ќе одлучуваат за претседателската функција со полн мандат.