Црвена капа со натпис „VETO“ стоеше пред неколку дена на масата во Овалната соба, додека претседателот Доналд Трамп разговараше со новинарите. Таа стана симбол на стратегијата со која Белата куќа планира да ја дочека новата демократска мнозинска поддршка во двата дома на Конгресот.

Пораката е јасна. Трамп не крие дека неговиот план е намерно да го парализира донесувањето закони, со цел да ги принуди демократите на отстапки. Неговата проценка е дека по „еден или два месеца“ постојани претседателски вета, демократите сами ќе ја повикаат Белата куќа и ќе прашаат како да постигнат договор.

Причината за ваквиот тон се размерите на изборниот пораз.

Демократите во Сенатот имаат најмалку 54 од вкупно 100 места, а гласовите сè уште се пребројуваат во две неизвесни трки, на Алјаска и во Мисисипи.

Во овие 54 места се вклучени и двајца независни сенатори кои гласаат заедно со демократите. Во Претставничкиот дом демократите засега имаат 253 места, што е далеку над прагот од 218 места потребни за мнозинство, а резултатите од уште дваесетина изборни трки сè уште не се прогласени.

Во Канзас е избран првиот демократски сенатор од 1932 година, а во Тексас првиот од 1988 година.

Ветото како главно оружје на Трамп

Откако видел какви се позициите на републиканците во анкетите, Трамп во деновите пред изборите почнал да се заканува дека ќе ја искористи „својата најголема моќ – ветото“.

Уставната основа за оваа закана е членот I, оддел 7 од Уставот на САД. Кога двата дома на Конгресот ќе усвојат закон, претседателот има десет дена, не сметајќи ги неделите, да го потпише или да го врати во домот во кој бил предложен, со писмено образложение.

Ветото не може да биде делумно: законот се прифаќа или се одбива во целост.

Конгресот може да го надгласа претседателското вето со двотретинско мнозинство во двата дома, по што законот стапува на сила и без потпис на претседателот.

Засега, бројките му одат во прилог на Трамп. Двотретинско мнозинство значи 67 гласа во Сенатот и 290 во Претставничкиот дом, доколку гласаат сите членови, бидејќи двете третини се пресметуваат врз основа на бројот на присутни на седницата. Тоа значи дека на демократите би им биле потребни најмалку 13 републикански сенатори и триесетина републикански претставници за да го поништат кое било вето.

Ендру Проктор, предавач по американска политика на Универзитетскиот колеџ во Лондон, предупредува дека демократите немаат доволно места во ниту еден од домовите за да го надгласаат претседателското вето и дека реално може да се очекува сериозна блокада.

Притоа, Трамп досега не беше склон кон често користење на ветото. Во првиот мандат ставил вето на 10 закони, а Конгресот успеал да надгласа само едно, она за одбранбениот буџет за 2021 година. Сите десет вета следеле откако демократите во 2018 година го презеле мнозинството во Претставничкиот дом.

Во вториот мандат ставил две вета, и двете на 29 декември 2025 година, на законите за водоводната инфраструктура во Колорадо и за земјиштето на племето Микосуки на Флорида.

Историски рекорди: од Рузвелт до Трамп

За споредба, Бил Клинтон ставил 37 вета, Џорџ Х. В. Буш 44 во еден мандат, а Роналд Реган 78 во два мандата.

Апсолутен рекордер е Френклин Д. Рузвелт. Тој ставил вето на 635 закони, а Конгресот успеал да надгласа само девет од нив.

Парадоксот е во тоа што Рузвелт во текот на сите четири претседателски мандати имал мнозинство од својата партија во двата дома. Неговите вета не претставувале војна со опозицијата, туку средство за дисциплинирање на сопствениот табор. Ветото го користел и во големи политички битки: го одбил даночниот закон од 1944 година, оценувајќи дека тој носи даночни олеснувања за алчните, а не за оние на кои им се најпотребни.

Втор на листата според бројот на вета во историјата е Гровер Кливленд со 584, по него следуваат Хари Труман со 250 и Двајт Д. Ајзенхауер со 181 вето.

Сепак, постојат ограничувања

Моќта на Трамп, сепак, има јасни граници. Ветото не може да ги запре конгресните истраги, блокадата на именувањата во Сенатот, ниту одбивањето да се одобрат средства во буџетската постапка.

Ниту демократите не ги кријат своите намери. „Ангажирајте адвокати“, ѝ порача на администрацијата преку платформата Икс Роберт Гарсија, идниот претседател на Комитетот за надзор на Претставничкиот дом.

Сенаторот Рон Вајден, кој се очекува да го предводи сенатскиот Комитет за финансии, напиша само две зборови: „Судски покани“.

Пазарите веќе ја испратија својата прва реакција. Дејвид Кели, главен глобален стратег во JPMorgan Asset Management, за CNBC изјави дека поделбата на власта ќе донесе „умереност во растот, умереност во инфлацијата и помала неизвесност“.

JPMorgan уште пред изборите проценил дека Конгресот тешко би можел да го надгласа ветото на Трамп на закон со кој би се ограничило ширењето на вештачката интелигенција.

Отповикувањето останува далечна можност

Најмоќното оружје во рацете на новото мнозинство е постапката за отповикување на претседателот, но шансите за нејзино успешно спроведување се мали. Уставот предвидува два чекора: за покренување постапка во Претставничкиот дом е потребно обично мнозинство, кое демократите сега го имаат и самостојно, додека за отстранување на претседателот од функцијата е потребно двотретинско мнозинство во Сенатот, што е далеку над нивните сегашни можности. Со 54 места, би им биле потребни најмалку 13 републикански сенатори, исто колку што им се потребни и за надгласување на ветото.

Искуството од првиот мандат покажува колку е тешко тоа да се постигне. Трамп двапати беше отповикан и двапати ослободен од обвиненијата. Дури и по нападот врз Капитол во 2021 година, за отповикување гласале само десет републикански претставници, а за осуда седум републикански сенатори.

Демократското раководство засега не покажува подготвеност да преземе таков чекор, иако, според анкета на „Политико“, половина од Американците го поддржуваат отповикувањето. „Мислам дека тоа би ја уништило Демократската партија“, изјави Трамп за CBS News, додавајќи дека не е загрижен поради можноста да биде отповикан.

Новиот Конгрес ќе положи заклетва на 3 јануари 2027 година, кога истекува мандатот на сегашниот состав. Дотогаш Трамп ќе го има републиканското мнозинство, а потоа му остануваат капата со натписот „VETO“ и две години политички преговори и пазарења.

Искуството на Рузвелт покажува дека ветото најдобро функционира како закана што ги принудува политичките противници да постигнат договор. Искуствата на Клинтон и Обама, пак, покажуваат дека тоа може да се претвори во целосна блокада кога ниту една од страните не е подготвена да попушти.