Хрватска постави осум услови за влез на Црна Гора во ЕУ

Хрватска ги дефинираше осумте отворени прашања што Црна Гора треба да ги реши за да ја добие поддршката од Загреб за членство во Европската Унија. Во документ испратен до земјите членки на ЕУ, кабинетот на претседателката на Европската комисија и кабинетот на претседателот на Европскиот совет, хрватската влада ги образложува своите барања и ги оценува како „ограничени, јасно дефинирани и остварливи“.

Во документот се наведува дека Хрватска сака прашањата да ги реши преку конструктивен дијалог и дека целта не е да го попречува пристапувањето на Црна Гора во Унијата. Според Загреб, конкретен напредок би овозможил поддршка за успешно завршување на пристапните преговори, а потоа и за ратификација на договорот за членство.

Осум отворени прашања меѓу Загреб и Подгорица

Хрватска смета дека сè уште не се решени неколку прашања поврзани со учеството на Црна Гора во воената агресија врз Хрватска во раните 1990-ти години. Во документот се истакнува дека помирувањето и обновувањето на меѓусебната доверба не се можни без соочување со овие прашања.

Загреб предупредува и дека, како што наведува, некои еднострани потези на црногорските власти повторно ги разгореле историските тензии и ги влошиле билатералните односи. Хрватска уште кон крајот на 2023 година испратила неофицијален документ со нерешените прашања до земјите членки на ЕУ и до Европската комисија, но, според најновиот документ, ниту едно од нив досега не е решено.

Од осумте барања, шест се поврзани со поглавјето 23, кое се однесува на правосудството и основните права, а две со поглавјето 31, за надворешната, безбедносната и одбранбената политика.

Морињ, обесштетување и спомен-плоча

Првото барање се однесува на обесштетувањето на хрватските државјани кои биле затворени во логорот Морињ, во кој од октомври 1991 до август 1992 година биле притворени повеќе од 300 хрватски цивили и воени заробеници.

Хрватска бара и спомен-плочата поставена во поранешниот логор да остане трајно видлива. Плочата, поставена во 2022 година во спомен на затворените и малтретираните лица, е опкружена со метална конструкција што овозможува нејзино покривање со подвижен панел, освен за време на официјалните комеморации. Според Загреб, ваквата можност за покривање би го нарушила чинот на сеќавање и помирување.

Третото барање е преименување на општинскиот базен во Котор, кој го носи името на Зоран Гопчевиќ, поранешен меѓународно познат ватерполист за кого Хрватска наведува дека бил чувар во логорот Морињ. Поради името на базенот, хрватските клубови одбиваат да играат таму, а хрватската репрезентација во 2025 година се закани со бојкот на Суперфиналето на Светскиот куп во ватерполо. Бојкотот беше избегнат откако натпреварите на Хрватска беа преместени во Будва.

Четвртото барање се однесува на целосна соработка на црногорските институции во утврдувањето на судбината на 14 хрватски државјани исчезнати за време на војната. Хрватска бара размена на информации, продолжување на работата на надлежните комисии и пристап до архивите и документите што би можеле да помогнат во пронаоѓањето на исчезнатите.

Гонење на воените злосторства и враќање на имотот

Со петтото барање, Загреб очекува Црна Гора да ги гони одговорните за воените злосторства извршени за време на Татковинската војна, вклучително и лицата што би можеле да сносат кривична одговорност врз основа на командна одговорност. Во документот се наведува дека досега нема правосилна осуда по тој основ.

Во случајот со логорот Морињ, четворица припадници на Југословенската народна армија биле правосилно осудени за воени злосторства на вкупно 12 години затвор, но, според хрватскиот документ, пресудите не ги опфатиле злосторствата врз цивилите затворени во логорот.

Шестото барање се однесува на долгогодишните имотни спорови што датираат од почетокот на 1990-тите години. Хрватска бара решавање на случаите на семејства што, според нејзините наводи, незаконски останале без својот имот, меѓу кои се 51 семејство од Тиват и други семејства од Бока Которска. Дел од барањата останале нерешени и покрај правосилни судски пресуди или долготрајни судски постапки.

Во документот се посочува и дека на некои поранешни сопственици, главно припадници на албанското малцинство, им бил вратен имотот, што отвора прашања за еднаков третман во споредливи случаи. Хрватска бара мерлив напредок, враќање на имотот или правичен надомест според пазарната вредност, без дискриминација.

Бродот „Јадран“ и спорот за границата

Последните две барања се однесуваат на надворешната, безбедносната и одбранбената политика. Седмото барање е враќање на училишниот брод „Јадран“, кој пред распадот на Југославија бил стациониран во Сплит, а во Црна Гора се наоѓал на ремонт кога започнала војната во 1991 година.

Хрватска смета дека бродот ѝ припаѓа врз основа на Договорот за прашањата на сукцесијата од 2001 година. Во документот се наведува дека спорот е дел од поширокото прашање за поделбата на воениот имот на поранешна Југославија. Загреб тврди дека Црна Гора незаконски задржува воена опрема од поранешната федерација што ѝ била одземена на Хрватска, чија вредност ја проценува на 2,7 милијарди американски долари.

Осмото барање е продолжување и интензивирање на дијалогот за разграничувањето меѓу двете земји. Хрватска очекува Црна Гора да потврди дека ја почитува поранешната меѓурепубличка копнена граница меѓу Социјалистичка Република Хрватска и Социјалистичка Република Црна Гора, во согласност со принципот „ути посидетис јурис“, според кој границите на поранешните федерални единици стануваат меѓународни граници по стекнувањето независност.

Според документот, стручните процени покажале дека отстапувањата на теренот не надминуваат 220 метри и би можеле да се решат во процесот на демаркација, по потпишувањето договор за копнената граница. Таквиот договор, според Загреб, би потврдил и дека Црна Гора нема територијални претензии кон Хрватска.

Хрватска наведува дека по решавањето на прашањето за копнената граница би била подготвена да свика редовни состаноци на стручните и меѓувладините комисии за разграничување на морската граница, без однапред да утврди конкретни рокови.

Документот го претставува ставот на хрватската влада во процесот на пристапување на Црна Гора во ЕУ. Барањата се однесуваат на историски, правни и имотни спорови што и понатаму ги оптоваруваат односите меѓу двете соседни земји.