Во Варшава синоќа ескалираше повеќемесечниот судир околу контролата врз полското правосудство. Сè започна откако судијката Ана Корвин-Пјотровска објави едномесечна суспензија на претседателот на Уставниот суд, Богдан Швјенчковски, и неговиот заменик Бартломеј Сохањски. Овој потег предизвика распоредување на интервентната полиција пред зградата на судот, улични протести и го натера полскиот претседател Карол Навроцки да го прекине службеното патување во Сенегал и да се врати во земјата.

Што точно се случуваше синоќа пред зградата на судот?

Пред зградата на Уставниот суд се собраа демонстранти и политичари од десничарската опозиција, предводени од лидерот на партијата Право и правда (PiS), Јарослав Качински. Полицијата распореди сили околу комплексот по повикот на судијката Корвин-Пјотровска, која проценила дека постои можна закана за безбедноста.

Во текот на вечерта дошло до туркање, а поединци фрлале предмети кон полицајците. Приведени биле три лица кои ја прескокнале заштитната ограда.

Суспендираниот претседател на судот, Богдан Швјенчковски, пристигнал пред влезот и од насобраните побарал железна шипка за да ја отвори заклучената врата. Потоа, маж од толпата со браварски алат го пресекол синџирот на оградата.

Швјенчковски со полициска легитимација побарал да влезе во работните простории, додека полицијата соопштила дека нејзините службеници го обезбедуваат дворот и надворешниот простор за одржување на јавниот ред и мир, но дека не влегле во самата зграда.

Кој кого суспендираше и зошто никој не ја признава одлуката?

До отворен институционален судир дошло откако на официјалната интернет-страница на судот било објавено дека Корвин-Пјотровска, повикувајќи се на својот судиски стаж, привремено ги отстранила Швјенчковски и Сохањски од функциите.

Паралелно со тоа, на официјалниот профил на судот на социјалната мрежа Икс се појавила објава дека интернет-страницата била незаконски преземена, дека актуелното раководство останува на функциите и дека споменатата судијка воопшто нема таков статус.

Во меѓувреме, министерот за правда и главен обвинител Валдемар Журек побарал одземање на имунитетот на суспендираниот двоец, врз основа на обемна документација за нивната можна кривична одговорност.

Коренот на спорот лежи во фактот дека во Полска постојат две паралелни правни реалности. Швјенчковски е долгогодишен кадар на поранешната владејачка конзервативна опција, додека Корвин-Пјотровска е меѓу судиите избрани од новиот парламентарен состав предводен од премиерот Доналд Туск.

Сепак, претседателот на државата Навроцки и старото раководство на судот одбиваат да ја прифатат нивната заклетва и не им дозволуваат да работат во судските совети.

Зошто полскиот Уставен суд е толку важен што се кршат синџири?

За разлика од вообичаената практика во повеќето европски земји, полскиот Уставен суд со години функционирал како клучна алатка на политичката моќ на десничарската партија Право и правда (PiS) за време на нејзиното владеење од 2015 до 2023 година.

Преку судии лојални на партијата биле донесувани одлуки кои го насочувале политичкиот курс на државата, вклучително и драстичното ограничување на правото на абортус, како и пресуди со кои домашните закони биле поставувани над европското право.

Поради тоа, Европската комисија со години ѝ ускратуваше на Полска исплата на милијарди евра од буџетот на Европската Унија.

Кога Доналд Туск ја презеде премиерската функција со ветување за обновување на владеењето на правото и деблокирање на европските средства, се соочи со ситуација во која речиси секој владин предлог-закон може да биде отфрлен од Уставниот суд.

Поради тоа, владејачкото мнозинство се обидува да назначи нови судии и да им ги одземе овластувањата на старите кадри, додека другата страна тврди дека таквата постапка е спротивна на постојните прописи.