Американските берзи ја завршија минатата недела со најголемите загуби во последните неколку години. Најтешко беа погодени технолошките компании, токму оние кои благодарение на развојот на вештачката интелигенција до неодамна рушеа рекорди. Инвеститорите за само неколку дена изгубија огромни суми, а падот се прошири и во остатокот од светот.
Во петокот технолошкиот индекс Nasdaq падна за 5,3 проценти, додека S&P 500, кој ги следи 500-те водечки американски компании, загуби 3,7 проценти. Nasdaq во текот на неделата забележа вкупен пад од 10 проценти, најголем од март 2020 година, кога пандемијата на коронавирусот предизвика паника на финансиските пазари. S&P 500 загуби 8,6 проценти, а Dow Jones осум проценти.
Особено тешко помина Nvidia, производителот на чипови кои се клучни за развојот на вештачката интелигенција. Нејзините акции само во петокот паднаа за 14 проценти, а во текот на неделата за дури 23 проценти. Големи загуби забележаа и други производители на чипови, меѓу кои AMD, Broadcom и Micron.
S&P 500 паѓаше седум дена по ред
Најдолга серија дневни падови од 2020 година
Истовремено, индексот VIX, кој покажува колку големи промени на цените очекуваат инвеститорите во следниот месец и често се нарекува мерач на стравот на Волстрит, нагло порасна. Под притисок се најдоа и златото и биткоинот. Инвеститорите не ги продаваа само акциите на неколку технолошки компании, туку почнаа да ги намалуваат вложувањата во различни видови имот.
Она што се случува на берзите затоа е многу позначајно од неколку лоши денови за технолошкиот сектор. По повеќегодишниот раст, во текот на кој инвеститорите вложуваа огромни суми во вештачката интелигенција, пазарот почнува посериозно да преиспитува колку ќе се исплатат тие инвестиции и дали цените на акциите се оправдани.
Зошто берзите паѓаат токму сега?
За падот не постои само една причина. Истовремено се појавија загриженост поради високите каматни стапки, прашања за исплатливоста на вложувањата во вештачката интелигенција и проблеми кај одредени големи компании. Таквата комбинација особено го погодува пазарот кој долго време растеше благодарение на очекувањата за исклучително високи идни добивки.
Во последните години инвеститорите беа подготвени скапо да ги плаќаат акциите на компаниите поврзани со вештачката интелигенција, бидејќи очекуваа нивните приходи и добивка да продолжат брзо да растат. Но високите очекувања носат и голем ризик. Дури и кога некоја компанија остварува добри деловни резултати, нејзините акции може да паднат доколку инвеститорите заклучат дека идниот раст нема да биде толку силен колку што претходно очекувале.
Токму тоа се случува сега. Аналитичарите со кои разговараше Reuters предупредуваат на забавување на изградбата на центрите за податоци, ограничени извори на финансирање на новите проекти и можноста добивката на технолошките компании во иднина да расте побавно. Тоа не значи дека вештачката интелигенција престанува да биде важна, туку дека инвеститорите повеќе не се подготвени автоматски да ги прифаќаат сите прогнози за брз раст.
Високите каматни стапки дополнително ја отежнуваат ситуацијата
Втората важна причина за падот на берзите се наоѓа надвор од технолошкиот сектор. Американската централна банка, Федералните резерви (Fed), продолжува да се бори против инфлацијата и подготвува ново зголемување на каматните стапки.
Записникот од состанокот на Фед, одржан кон крајот на октомври, покажа дека речиси сите негови функционери очекуваат зголемување на основната каматна стапка во декември. Причината е инфлацијата, која се покажа поупорна отколку што се очекуваше. Затоа инвеститорите мора да сметаат на можноста задолжувањето да остане скапо и во текот на 2027 година.
Ова е особено важно за технолошките компании. Нивната вредност често се заснова на очекувањата за големи добивки во иднина. Кога каматните стапки растат, тие идни добивки вредат помалку во денешните пресметки на инвеститорите. Истовремено, поскапото задолжување го отежнува финансирањето на новите проекти.
Освен тоа, американските државни обврзници стануваат попривлечна алтернатива на акциите. Инвеститорот кој може да оствари релативно висок принос со значително помал ризик има помала причина да прифаќа големи осцилации на цените на технолошките акции.
Приносот на десетгодишните американски државни обврзници во петокот падна за околу 0,12 процентни поени, на приближно 4,93 проценти. Тоа покажува дека во текот на распродажбата дел од пазарот барал сигурност токму во државните обврзници. Сепак, нивните приноси и понатаму се високи, што продолжува да создава притисок врз цените на акциите.
Nvidia стана посебен проблем
Nvidia со години беше еден од најголемите добитници од развојот на вештачката интелигенција. Нејзините чипови ги придвижуваат системите за тренирање и користење напредни модели на вештачка интелигенција, а побарувачката за нив ја претвори компанијата во една од највредните во светот.
Но сега Nvidia се соочува и со проблеми кои не се директно поврзани со побарувачката за нејзините производи.

Нејзиниот долгогодишен извршен директор Џенсен Хуанг поднесе оставка на 11 ноември, по што привременото раководење со компанијата го презеде финансиската директорка Колет Крес. Дополнителна загриженост предизвика објавата на Reuters дека американската Комисија за хартии од вредност и берзи (SEC) истражува можни неправилности во сметководството на Nvidia. Самата истрага не значи дека неправилностите се докажани.
За пазарот ова е голем проблем бидејќи Nvidia не е само уште една технолошка компанија. Нејзините деловни резултати и вредноста на акциите со години служеа како показател за успешноста на целокупните инвестиции во вештачката интелигенција.
Кога таква компанија почнува нагло да ја губи вредноста, последиците ги чувствуваат и производителите на други чипови, добавувачите на опрема, сопствениците на центри за податоци и инвестициските фондови кои во своите портфолија имаат голем удел на технолошки акции.
Ниту најголемото излегување на берза не го запре падот
Дополнителен тест за довербата на инвеститорите беше излегувањето на Anthropic на берза. Компанијата позната по развојот на асистентот со вештачка интелигенција Claude започна со тргување на Nasdaq на 19 ноември, откако цената на акцијата во јавната понуда беше утврдена на 83 долари.
Тоа беше најголемата иницијална јавна понуда на акции во историјата. Anthropic објави дека само преку понудата собрала приближно 91,6 милијарди долари, а заедно со паралелните приватни инвестиции од големи технолошки компании, вкупната вредност на трансакциите достигнала речиси 120 милијарди долари.
Почетното тргување покажа дека интересот на инвеститорите и понатаму постои. Но веќе следниот ден акциите на Anthropic паднаа за околу 8,5 проценти, иако останаа над цената по која им беа понудени на инвеститорите.
Овој развој на настаните ја покажува разликата меѓу долгорочниот интерес за вештачката интелигенција и подготвеноста на инвеститорите да плаќаат сè повисоки цени за неа.
Дури и успешното излегување на една од најпознатите компании за вештачка интелигенција на берза не беше доволно за да ја запре пошироката распродажба на технолошките акции.
Компаниите и понатаму остваруваат голема добивка
И покрај големите загуби на берзите, деловните резултати на американските компании засега не покажуваат подеднакво драматично влошување.
Според податоците на FactSet за третото тримесечје од 2026 година, компаниите од индексот S&P 500 оствариле раст на добивката од приближно 33 проценти во споредба со истиот период минатата година. Нивните приходи се зголемиле за околу 14,6 проценти, а 84 проценти од компаниите кои ги објавиле резултатите ги надминале очекувањата на аналитичарите во однос на добивката.
Тоа значи дека актуелниот пад на цените на акциите не е последица на општ колапс на добивката на американските компании. Напротив, голем дел од нив продолжуваат да работат многу успешно. Проблемот е во тоа што берзите не ги одредуваат цените само врз основа на денешните резултати, туку и според очекувањата за следните неколку години.

На пример, една компанија може да ја зголеми добивката за 30 проценти, но нејзините акции сепак да паднат доколку инвеститорите очекувале раст од 40 проценти или проценат дека таквите стапки на раст нема да може долго да се одржат.
Затоа добрите деловни резултати и падот на берзата не се нужно противречни. Тие можат да се случуваат истовремено, особено по период во кој цените на акциите растеле побрзо од самата добивка.
Дали технолошките акции сега се евтини?
По последниот пад значително се намалија и пазарните проценки за вредноста на технолошките компании.
Според пазарните податоци објавени на 19 ноември, односот меѓу цената на акциите и очекуваната годишна добивка на технолошкиот сектор во рамките на S&P 500 се спуштил на приближно 16,4. Тоа е едно од најниските нивоа од почетокот на пандемијата во 2020 година.
Станува збор за показател познат како P/E коефициент. Поедноставено, тој покажува колку инвеститорите плаќаат за еден долар од очекуваната годишна добивка на компанијата. Колку е понизок овој коефициент, толку акцијата е поевтина во однос на очекуваната добивка.
Но понискиот P/E коефициент не значи автоматски дека инвестицијата е поволна. Доколку компаниите во иднина остварат помала добивка од предвидената, денешните проценки за нивната вредност повторно може да се покажат како превисоки.
Токму тоа е една од главните непознаници во актуелната ситуација. По големиот пад на цените, многу акции изгледаат значително поповолни отколку пред неколку месеци, но не е сигурно дали аналитичарите доволно ги намалиле очекувањата за идната добивка.
Дали ова значи крај на развојот на вештачката интелигенција?
Засега нема докази дека големите технолошки компании се откажале од своите планови за вештачка интелигенција. Microsoft, Google, Amazon и Meta и понатаму имаат силен интерес за развој на системи со вештачка интелигенција и соодветната инфраструктура.
Сепак, сè поважно станува прашањето колку брзо инвестициите во центрите за податоци, чиповите и електричната енергија ќе почнат да носат соодветна заработка.
Изградбата на центри за податоци бара огромни суми. Компаниите притоа мора да обезбедат чипови, електрична енергија, системи за ладење и сè поскапа инфраструктура. Доколку приходите од вештачката интелигенција не растат со очекуваното темпо, повратот на тие инвестиции може да трае значително подолго.
Ричард Саперстајн, инвестициски директор на Treasury Partners, во разговор за Reuters предупредил дека пазарот сега ја вклучува можноста за побавна изградба на центри за податоци, послабо финансирање на новите проекти и забавување на растот на добивката на технолошките компании.
Тоа е суштинската разлика. Вештачката интелигенција може да продолжи да го менува стопанството, а акциите на компаниите кои ја развиваат притоа да не ги остварат приносите што ги очекувале инвеститорите.
Што следува и кој купува додека другите продаваат?
Понатамошниот развој на ситуацијата во голема мера ќе зависи од тоа дали инфлацијата ќе почне да забавува, колку Фед ќе ги зголемува каматните стапки и дали технолошките компании ќе успеат да го одржат растот на приходите и добивката.
Доколку деловните резултати останат силни, а притисокот од каматните стапки ослабне, актуелниот пад би можел да се покаже како привремена корекција. Но, доколку забавувањето на инвестициите во вештачката интелигенција продолжи и почне посериозно да влијае врз добивката на компаниите, падот би можел да потрае.
Дел од професионалните инвеститори веќе зборуваат за можностите што ги отвора намалувањето на цените. Мајкл Монаган од Founder ETFs за Reuters оценил дека со пазарот во моментов управуваат стравот и неизвесноста, додека долгорочните деловни основи на многу компании остануваат силни.
Од друга страна, аналитичарите предупредуваат дека е многу тешко да се процени моментот кога пазарот го достигнал дното. Дури и по голем пад, цените можат да продолжат да се намалуваат, особено доколку се променат прогнозите за добивката.
Затоа не е точно дека во моментите на распродажба сите инвеститори го напуштаат пазарот. Секоја продадена акција има свој купувач. Меѓу нив може да има долгорочни институционални инвеститори, фондови кои ги ребалансираат портфолијата и поединци кои сметаат дека цените доволно паднале.
Но, самиот факт дека некој купува не е доказ дека најлошото поминало.
За разбирање на актуелниот пад најважно е да се направи разлика меѓу две работи: иднината на вештачката интелигенција како технологија и иднината на цените на акциите на компаниите кои очекуваат заработка од неа. Развојот на вештачката интелигенција може да продолжи дури и ако финансиските очекувања поврзани со неа се покажат како претерани.
Тоа засега е и централното прашање на кое финансиските пазари се обидуваат да најдат одговор: не дали вештачката интелигенција ќе продолжи да се развива, туку колку компаниите навистина ќе заработуваат од неа и колку инвеститорите денес се подготвени да платат за таа идна заработка.
