УТРЕ СЕ СЛАВИ ПРОЧКА: Овие обичаи не се прескокнуваат, а две работи се задолжителни на трпезата

Прочка како почеток на Велигденските пости и премин кон пролетните празници

Во недела се одбележува големиот христијански празник Прочка, по кој започнуваат долгите Велигденски пости. Со Прочка верниците влегуваат во седумнеделен постен период што трае до Велигден.

Празникот Прочка, познат и како Велики Поклади или Проштени Поклади, се вбројува меѓу најголемите христијански празници. Според некои верувања, тој се смета веднаш по Божиќ и Велигден.

Прочка доаѓа по зимските празници како Бадник, Божиќ, Водици и Св. Трифун. Истовремено, таа ги поврзува со пролетните празници како Тодорова Сабота, Летник, Св. 40 маченици (Младенци), Благовештение, Цветници, Лазарева Сабота, Велигден, Ѓурѓовден и други.

Со Прочка започнуваат Велигденските пости, период исполнет со бројни обичаи и верувања. Овој период носи одрекувања, но и надеж за пречек на Христовото воскресение, односно Велигден, за причесна и идентификација со Спасителот Исус Христос.

Обичаи на Прочка: проштевање, амкање и обредни огнови

На Прочка се изведуваат богати и разновидни обичаи. Меѓу нив се проштевањето, амкањето, обредните огнови, богатата трпеза и гатањето за живот и среќа. Исто така, се практикуваат и обичаи за очистување од болви, вошки и други штетници.

Очигледно е дека проштевањето има христијанска основа. Од друга страна, дел од другите обичаи претставуваат остатоци од претхристијанските пролетни празнувања.

Една недела пред Прочка, поточно во саботата, се одбележува Задушница. Саботата пред Прочка во некои краишта е позната како Умрело дете за баничка, а во други како Дете за кора.

Овој ден се поврзува со легендата за сиромашно дете. Детето гледало како богатите секојдневно носат сукани јадења на фурна. Побарало од мајка си да му замеси баничка.

Бидејќи немала брашно, мајката постојано го одложувала ветувањето. Детето, чекајќи и плачејќи, починало. Во спомен на него останало на овој ден да се меси баничка, зелник или друга храна и да се раздава.

Неделата пред Прочка се нарекува Месопусна или Месна недела. Некои ја именуваат и како Месни поклади, бидејќи тогаш се запокладува со месо и свинска маст.

Периодот од Месни поклади до Прочка се вика Сирна недела или Сирници. Во тие седум дена се консумираат млечни производи. Понекогаш се користи и називот Бела недела.

Според предание, човек што починал во тие денови бил пронајден со месо во забите. Тоа било сметано за причина за смртта. Оттогаш, во текот на Сирната недела строго се внимава да не се јаде месо.

На Сирни понеделник се практикува обичај на канење на ветерот. Се прави „топејнца“ или „маштејнца“ со кисело млеко. Храната се носи на гумно и трипати се трча со извикување: „Ела ветре да јајме топејнца,/ в лето да дојш да вејме чејнца, / југу, југу, југу…“ Потоа храната се изедува до стежерот.

Проштевање и семејна вечера како суштина на празникот Прочка

Од Прочка не се консумираат ниту млечни производи. Со тоа започнуваат седумте недели Велигденски пости до Велигден.

Обичајот на проштевање произлегува од христијанското сфаќање за помагање и простување. Се верува дека на овој ден и небото и земјата се простуваат.

Според верувањето, небото бара прошка затоа што ѝ нанело штета на земјата со громови, мразеви и поројни дождови. И луѓето меѓусебно бараат прошка за своите грешки.

Помладиот секогаш бара прошка од постариот. Децата им се извинуваат на родителите, крштеникот на кумот, а се простуваат и пријатели, роднини и соседи.

Откако трипати ќе се поклони, помладиот вели: „Прости ми!“, а постариот одговара: „Простено да ти е и од мене и од Господа“, или „Просто да ви е“.

Во некои краишта, оној што бара прошка носи подарок. Тоа може да биде портокал, лимон, суво грозје, алва или јајце. Поради тоа, портокалот на некои места станал симбол на проштевањето.

Во вечерните часови, населените места се исполнети со движење. Луѓето во групи брзаат да се простат со родителите, роднините и пријателите. Потоа се собираат на богата трпеза.

Забележано е дека и младите вљубени се простувале на чешма со бакнеж. Се сметало дека за време на Велигденските пости и бакнувањето претставува грев.

За Прочка се организира заедничка семејна вечера. На таа вечера се запокладува со сирење и јајца.

Вечерата завршува со амкање јајца за децата. Тоа носи радост и добро расположение.

Суштината е дека пред постот устата се „затвора“ со бело јајце. Потоа, на Велигден, повторно се „отвора“ и се мрси со црвено јајце.

Мрсењето завршува во Белата недела со бело јајце. Потоа повторно започнува со црвено велигденско јајце на Велигден.

Празникот Прочка има големо значење за македонскиот народ. Со него се поврзуваат бројни обичаи и верувања. Проштевањето се смета за обичај под влијание на црквата. Забавите околу огновите, гатањата и карневалите се поврзуваат со претхристијанските пролетни прослави.