Точно 85 години по настаните од април 1941 година, документ од Воено-историскиот архив во Софија повторно ја актуелизира дебатата за карактерот на влегувањето на бугарската војска во Македонија. Во него експлицитно се користи формулацијата „окупирање на Македонија“, што добива особена тежина во контекст на историските факти и современите толкувања.
Станува збор за интерен акт испратен од бугарското Министерство на војната до командата на Петтата армија, неколку дена по влегувањето на трупите на територијата на тогашна Вардарска Македонија, во периодот од 18 до 20 април 1941 година. Временската рамка укажува дека документот е дел од непосредното воспоставување на воена контрола и организација на теренот.
Во наредбата јасно стои формулацијата „да започне сосредоточението си за окупиране на Македония“, при што не станува збор за јавна изјава или политички став, туку за оперативен воен документ. Во него детално се разработени движењата на единиците, нивниот распоред, како и преземањето контрола врз клучни комуникации и градови.
Планираните правци на напредување опфаќаат линии од Радомир преку Крива Паланка и Куманово кон Скопје, како и кон Велес, Прилеп и Битола. Истовремено, се предвидува обезбедување на железничката инфраструктура и поставување гарнизони, што претставува типичен модел на воспоставување воена контрола.
Историските податоци покажуваат дека на 18 април 1941 година, со согласност од германската врховна команда предводена од Адолф Хитлер, единиците на Петтата бугарска армија, заедно со Шестата и Седмата пешадиска дивизија, започнуваат операција на територијата на Македонија. Неколку дена претходно, на 6 април, Германија и Италија ја нападнале Кралството Југославија, кое капитулирало за краток период. Бугарија формално не учествувала во борбите, но по германска покана презела контрола врз дел од територијата.
Во дел од современите интерпретации се користи терминот „администрирање“, но архивските документи од тој период користат терминологија која директно се однесува на „окупирање“. Дополнително, состојбите на теренот укажуваат на воспоставување целосен систем на власт – со воведување бугарско законодавство, отворање училишта, црковни активности и локална администрација со назначени претставници.
Истовремено, историските извори бележат дека во одредени градови, како Струмица, при влегувањето на бугарските единици имало и јавни собири, што укажува на комплексноста на тогашниот период и различните очекувања кај населението.
Во периодот што следи, забележани се и сериозни репресии, вклучително и депортацијата на над 7.000 Евреи од Вардарска Македонија во логорот Треблинка, од каде што никој не се вратил. Овој настан е дел од поширокиот контекст на Втората светска војна и холокаустот.
Прашањето за тоа како да се именуваат овие настани и денес останува предмет на дебата. Архивските извори, како овој документ од Софија, нудат увид во терминологијата и пристапот на тогашните институции, отворајќи простор за понатамошно историско толкување врз основа на примарни извори.