Верниците си простуваат за со чиста душа да влезат во постот
Сиропусната, белата и прошталната седмица завршува со Прочка. Тоа е ден кога верниците меѓусебно си простуваат. Со прошката ги оставаат гревовите зад себе. Истовремено се простуваат и од мрсната храна. Утредента започнува Велигденскиот пост.
Прочка е ден на помирување. Секој бара прошка од другиот. Секој дарува прошка. Зборот „Прочка“ произлегува од старословенскиот збор „проштение“, што значи простување. Овој празник се смета за духовна метла. Со неа се чисти душата од наталожени гревови.
Неделата навечер се поклади. Семејствата седнуваат на богата трпеза. На неа има млечни производи, пита со сирење и јајца. Тоа е последната мрсна вечера пред почетокот на постот.
Пораката на денот е јасна: „Проштевајте! – Бог да прости, лесни пости!“ Се верува дека ако човек не прости, залудно пости. Нема смисла телото да се воздржува, ако срцето остане исполнето со омраза. Постот без прошка е само форма.
Прочка секогаш паѓа во недела. Датумот се менува, но денот не. Таа е подвижен празник. Не е врзана за одреден календарски датум. Се одредува според Велигден. Седмата недела по Прочка е Велигден.
Постот започнува со прошка, а не со храна
Празникот е вовед во Велигденскиот пост. Црквата го поставила како потсетник дека постот има духовна суштина. Тој треба да започне со покајание. Треба да започне со простување. Без тоа, постот е само надворешен облик.
Проштевањето е дело на љубовта. Љубовта е темел на христијанскиот живот. Во Светото писмо стои дека љубовта „сè извинува“ (1. Кор. 13,7). Исто така е запишано: „Бог е љубов“ (1. Јов. 4,8). Оној што проштева, љуби. Оној што љуби, живее со Бога.
Проштевањето е духовен пост. Тој му претходи на телесниот. Душата треба да се очисти пред телото. „Затоа, прославете Го Бога во своите тела и во своите души, кои се Божји“, поучува свети апостол Павле (1. Кор. 6,20).
Целта е со чиста душа да се влезе во постот. Телесниот пост започнува утредента, на Чист понеделник. Тоа е првиот ден од седумнеделниот подвиг. Денот се нарекува „чист“ затоа што означува почеток на очистување – духовно и телесно.
Богослужбено, Прочка е посветена на првиот човек Адам. Се потсетува на неговиот пад. Гревот бил поврзан со храната. Поради невоздржување, Адам го изгубил рајот. Христос постел 40 дена. Постот е обид човекот повторно да го стекне изгубеното.
Евангелието што се чита на Литургијата говори за проштевање, пост и вистинско богатство (Матеј 6,14-21). Тоа е програма за целиот пост. Да простиме. Да постиме. Да ја нахраниме душата.
Традицијата на прошка и семејна трпеза
На Прочка, помладиот бара прошка од постариот. Синот му приоѓа на таткото. Ќерката на мајката. Братот на братот. Секој вели: „Прости ми“. Одговорот гласи: „Простено да ти е од мене и од Бога“. Прошката се разменува меѓусебно.
Сцената е исполнета со емоции. Прегратките носат олеснување. Проштевањето е духовно миење. Се чистат две души истовремено. Се ослободува и оној што бара, и оној што простува.
Во семејствата се приредува заедничка вечера. Се запокладува со сирење и јајца. Вечерата завршува со амкање јајца за децата. Белото јајце симболично ја затвора устата пред постот. На Велигден таа повторно се отвора со црвено јајце.
Покрај црковните обичаи, постојат и народни прослави. Маски и карневали се организираат на јавни места. Тие имаат повеќе забавен карактер. Некои од нив водат потекло од претхристијански времиња.
Суштината на празникот останува проштевањето. Тоа е почеток на духовниот пат. Тоа е подготовка за средба со Христос преку светата Причест. Прочка повикува на љубов, смирение и помирување. Со таа порака започнува Велигденскиот пост.