Додека Македонија цело време прави отстапки во име на европската иднина, во соседните земји и понатаму се негуваат политики што го оспоруваат македонскиот идентитет. Враќањето на неофашистичките структури на грчката политичка сцена е предупредување дека Балканот сè уште не расчистил со своите најмрачни идеологии. Очигледно има нешто длабоко погрешно во европската слика за регионот кога една држава треба постојано да докажува дека е посветена на добрососедството, додека нејзините соседи, кои веќе одамна се полноправни членки на Европската Унија, и понатаму можат да негираат цели народи, нивните јазици и нивното право на самоопределување. Повторното активирање на неофашистичките кругови околу Златна зора во Грција е уште еден аларм дека Европа не ги надминала сите идеологии за кои веруваше дека одамна ги испратила во историјата.
Стотици приврзаници на Илијас Касидијарис, поранешен истакнат функционер на Златна зора, неодамна се собраа на митинг во Солун, од каде што беше испратена порака дека ова политичко движење повторно се враќа на сцената. Според одредени процени, политичката поддршка за оваа формација би можела да надмине пет проценти, што би ѝ отворило пат и до парламентарна застапеност. Особено е загрижувачко што дел од младите во Грција почнуваат да гледаат решение за своите проблеми во радикалните и авторитарните политички концепти. Златна зора беше судски прогласена за криминална организација во 2020 година, а во март 2026 година Апелацискиот суд ги потврди клучните осудителни пресуди. Но судскиот пораз на една организација не значи и конечен пораз на идеологијата што ја создала. Таа може да ги промени симболите, реториката и организациската форма, да се претстави како движење за одбрана на националните интереси и повторно да бара политичка поддршка, што претставува опасност која не смее да се потцени.
За Македонија ова не претставува само прашање на грчката внатрешна политика. Историски гледано, токму ваквите ултранационалистички кругови го користеа македонското прашање како средство за политичка мобилизација, негирајќи го постоењето на Македонците и оспорувајќи го нивното право на сопствен јазик и културно изразување. Припадници на овие структури во Грција претходно упаднаа на изложба на македонскиот сликар Сергеј Андреевски во Солун, македонскиот јазик беше причина за судски и институционални пречки при функционирањето на Центарот за македонски јазик во Грција, а локалните власти интервенираа за да спречат културни и народни манифестации на кои се слушаат македонски песни. Овие настани покажуваат колку во соседството малку е променета атмосферата кон македонското културно самоизразување.
Во меѓувреме, Македонија направи огромни отстапки. Во име на помирувањето и европската перспектива беше потпишан Преспанскиот договор и беше променето сопственото државно име. Потпишан беше и Договорот за добрососедство со Бугарија, со очекување дека ќе се отвори ново поглавје во меѓусебните односи. Но наместо вистинско добрососедство, се појавија нови условувања, оспорувања и политички притисоци врз правото на сопствено историско и национално саморазбирање.
Во Бугарија, пак, негирањето на македонскиот народ, јазик, историја и култура одамна не е само став на поединечни националистички групи. Тоа е позиција што се провлекува низ официјалната политика, без оглед на тоа која политичка гарнитура е на власт. Паралелно со тоа, дејствуваат и радикални политички формации што застапуваат крајно националистички и нетолерантни позиции кон малцинствата. Кога цел еден народ се прогласува за вештачка творба, а неговиот јазик за политичка конструкција, тогаш не станува збор за историски несогласувања, туку за негирање на основното човеково право на самоопределување.
Како е можно Европската Унија, која инсистира на владеење на правото, почитување на човековите права и заштита на различностите, да останува воздржана кога ваквите појави доаѓаат од нејзини земји членки? Се поставува прашањето дали европските вредности се задолжителни само за земјите што чекаат да станат членки, додека за оние внатре постојат поинакви мерила.
Македонија не треба да ги третира овие прашања исклучиво како билатерални недоразбирања со Атина и Софија. Ова е прашање за демократскиот кредибилитет на Европа и за вредностите врз кои е изградена Унијата. Наместо само да се даваат објаснувања пред европските институции зошто е заслужен напредокот кон членство, потребно е отворено да се поставуваат прашањата за состојбите во соседните земји, барајќи почитување на пресудите на Европскиот суд за човекови права, заштита на малцинските права и еднакви стандарди за сите.
Не треба да се создава паника дека секое појавување на радикалната десница автоматски значи враќање на насилството од минатото, но не смее ниту да се игнорираат овие случувања. Историјата покажа дека опасните идеологии не се враќаат секогаш со истите униформи и симболи, туку понекогаш преку изборни програми, националистички пароли и ветувања за враќање на загрозената национална гордост.
Секој народ има право да постои, да се самоидентификува по сопствен избор, да говори на својот јазик и да ги негува својата историја, култура и традиција. Ниту еден договор за добрососедство не може да биде оправдување за ограничување на тие права, ниту пак европската интеграција смее да се претвори во процес во кој едната страна постојано прави отстапки, додека другата ги зголемува своите барања.
Европа плати огромна цена за победата над фашизмот и неонацизмот во минатото и не смее да дозволи нивно повторно нормализирање во своето политичко опкружување. Вистинското добрососедство не се мери според бројот на потпишани договори, туку според почитта што соседите ја покажуваат едни кон други, а доколку таа почит изостанува, проблемот лежи во одбивањето на Европа да ја согледа реалноста.